Ғылым мен бизнестің байланысы – экономикалық серпілістің кілті
2026 ж. 15 қараша
114
0
Қазақстан экономикасының болашағы туралы сөз болғанда, көбіне инвестиция тарту, өндірісті кеңейту, инфрақұрылымды жаңғырту және экспорт көлемін арттыру мәселелері қозғалады. Мұның бәрі маңызды. Алайда осы міндеттердің табысты жүзеге асуы бір негізгі факторға – ғылым мен өндірістің өзара байланысына тәуелді.
Қазіргі әлемде экономикалық бәсекелестік тек табиғи ресурстар мен арзан жұмыс күшіне негізделмейді. Мемлекеттер жаңа технологиялар, ғылыми жаңалықтар, интеллектуалдық меншік және инновациялық өнімдер арқылы бәсекеге түсіп жатыр. Бір кездері өндірістік қуатпен өлшенген экономикалық артықшылық бүгінде технологияны кім жасайтыны және оны кім тиімді пайдалана алатыны арқылы анықталады.
Қазақстан үшін бұл мәселенің маңызы ерекше. Бізде пайдалы қазбалар, ауыл шаруашылығына жарамды кең аумақ, энергетикалық ресурстар және білікті мамандар бар. Бірақ осы мүмкіндіктерді жоғары қосылған құны бар өнімге айналдыруда әлі де шешілмеген мәселелер жеткілікті.
Мысалы, табиғи ресурсты өндіріп, шикізат күйінде экспорттау мен оны терең өңдеп, дайын өнім шығару арасындағы экономикалық айырмашылық өте үлкен. Бірінші жағдайда біз негізінен ресурстың нарықтық бағасына тәуелді боламыз. Екінші жағдайда технология, ғылыми зерттеу, инженерлік шешім және зияткерлік меншік арқылы қосымша құн қалыптастырамыз.
Демек, Қазақстанның экономикалық саясаты ғылыми-технологиялық дамуды өндірістік саясатпен ұштастыруы қажет.
Бұл бағытта белгілі бір алғышарттар бар. Ұлттық статистика бюросының дерегіне сәйкес, 2024 жылы Қазақстанда ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды 423 ұйым жүзеге асырған. Ғылыми саладағы қызметкерлер саны 27 мыңнан асқан. Ал 2025 жылы ғылыми зерттеулерге жұмсалған ішкі шығын 261,5 миллиард теңгеге жетті. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 19 пайызға жоғары.
Алайда ғылыми шығындардың жалпы ішкі өнімдегі үлесі 0,16 пайыз деңгейінде қалып отыр. Бұл көрсеткіш ғылым мен технологияны экономиканың басты қозғаушы күшіне айналдыру үшін қаржыландыру көлемін ғана емес, оны пайдалану тәсілін де қайта қарау қажеттігін көрсетеді.
Ең алдымен, ғылым мен бизнестің арасында қалыптасқан алшақтықты жою қажет. Қазір көптеген кәсіпорындар өздерінің технологиялық мәселелерін шешу үшін шетелдік жабдықтар мен дайын технологияларды сатып алады. Ал отандық университеттер мен ғылыми орталықтарда сол мәселелерді шешуге қабілетті мамандар мен зерттеулер бар. Бірақ олардың арасында жүйелі байланыс әрдайым қалыптаса бермейді.
Осыдан келіп қарапайым сұрақ туындайды: егер елімізде ғылыми әлеует болса, неге оны өндірістің нақты сұранысымен ұштастыру қиын?
Біріншіден, ғылыми зерттеулерге тапсырыс беру мәдениетін қалыптастыру қажет. Ірі және орта кәсіпорындар университеттермен тұрақты әріптестік орнатып, өз өндірісіндегі технологиялық міндеттерді ғылыми ұйымдармен бірлесіп шешуі керек. Мемлекет те отандық ғылыми әзірлемелерді сатып алатын және енгізетін кәсіпорындарды ынталандыруы қажет.
Екіншіден, технологияларды коммерцияландыру жүйесін күшейту керек. Ғалымның ғылыми жаңалығы мақала немесе патент деңгейінде қалып қоймауы тиіс. Оны тәжірибелік үлгіге айналдырып, нарыққа шығару үшін арнайы технологиялық трансферт орталықтары, стартап-инкубаторлар және венчурлік қаржыландыру құралдары қажет. Университеттер жанынан құрылған мұндай орталықтар зерттеушіге идеяны нарыққа жеткізудің бүкіл кезеңінде көмектесуі керек.
Үшіншіден, мемлекеттік сатып алулар мен индустриялық жобаларда отандық ғылыми әзірлемелерге мүмкіндік беру маңызды. Егер қазақстандық ғалымдар жаңа материал, бағдарламалық шешім, өндірістік жабдық немесе тиімді технология жасаса, оны алғашқы болып сынақтан өткізіп, қолдануға мүдделі тапсырыс беруші болуы керек. Бұл жерде сапа мен қауіпсіздік талаптары сақталуы шарт, бірақ отандық инновацияға деген сұраныс нақты қалыптасуы қажет.
Төртіншіден, шағын және орта бизнестің инновациялық әлеуетін арттыру қажет. Ғылымды тек ірі кәсіпорындардың мәселесі ретінде қарастыру дұрыс емес. Шағын компаниялар да цифрлық технологиялар, автоматтандыру, жаңа материалдар, энергия үнемдеу және өндірісті оңтайландыру арқылы бәсекеге қабілеттілігін арттыра алады. Сондықтан ғылыми ұйымдар мен шағын бизнес арасындағы әріптестікті қолдайтын жеңілдетілген гранттар мен бірлескен жобалар тетігін дамыту қажет.
Қазақстан үшін перспективалы бағыттардың бірі – агроөнеркәсіптік кешен. Еліміздің ауыл шаруашылығы ғылыми зерттеулердің нәтижесін тікелей қажет етеді. Топырақ құнарлылығын сақтау, су ресурстарын тиімді пайдалану, өнімділікті арттыру, мал тұқымын асылдандыру, ветеринарлық қауіпсіздік және ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеу салаларында отандық технологияларды дамытуға мүмкіндік мол.
Сол сияқты энергетика мен өнеркәсіпте де ғылыми шешімдерге сұраныс жоғары. Энергия үнемдейтін технологиялар, электр желілерінің тиімділігін арттыру, өндірістік қалдықтарды қайта өңдеу, сирек және сирек кездесетін металдарды терең өңдеу – Қазақстанның технологиялық дербестігін күшейте алатын бағыттар.
Тағы бір басымдық – жасанды интеллект пен цифрлық экономиканы дамыту. Бұл салада дайын технологияларды тұтынушы болумен шектелмей, өзіміздің бағдарламалық өнімдерімізді, алгоритмдерімізді және цифрлық шешімдерімізді әзірлеуге басымдық берген жөн. Ол үшін университеттерде инженерлік және IT бағытындағы ғылыми мектептерді күшейтіп, жас зерттеушілерге нақты өндірістік жобалармен жұмыс істеуге мүмкіндік жасау керек.
Әрине, ғылым мен бизнестің байланысын дамытуда мемлекет шешуші үйлестіруші рөл атқаруы тиіс. Бірақ мемлекет барлық ғылыми жобаны өзі қаржыландырып, барлық инновациялық шешімді өзі таңдауға міндетті емес. Оның басты міндеті – әділ бәсекелестік ортасын қалыптастыру, ғылыми зерттеулерге жағдай жасау, жеке инвестицияны ынталандыру және инновациялық өнімнің нарыққа шығуына кедергі келтіретін әкімшілік тосқауылдарды азайту.
Бұл ретте университеттердің де жауапкершілігі артады. Жоғары оқу орындары тек диплом беретін мекеме емес, технологиялық жаңалықтар мен жаңа бизнес-идеялар туындайтын орталыққа айналуы қажет. Ғылыми қызметкерлер мен кәсіпкерлердің бірлескен жұмысы қалыпты тәжірибеге айналуы тиіс.
Ең бастысы, ғылым мен өндіріс арасындағы байланыс науқандық шара болмауы керек. Ол экономиканың тұрақты жұмыс істейтін тетігіне айналғанда ғана нәтиже береді. Ғылыми жобаға бөлінген қаржының қаншасы нақты технологияға, қанша патенттің өндірісте қолданылып жатқанына, қанша жаңа өнімнің нарыққа шыққанына жүйелі түрде баға берілуі қажет.
Қазақстанның экономикалық болашағы тек қанша шикізат өндіргенімізбен емес, сол шикізаттан қаншалықты күрделі әрі жоғары технологиялы өнім жасай алғанымызбен өлшенуі тиіс.
Бізге ғылыми жаңалықты зертхана қабырғасында қалдырмайтын, университет пен кәсіпорынды бір мақсатқа жұмылдыратын, ғалым мен кәсіпкерді ортақ нәтижеге жетелейтін жаңа экономикалық мәдениет қажет.
Өйткені ғылымы өндіріске қызмет еткен ел ғана технологиялық тәуелсіздігін нығайтып, әлемдік нарықта өз орнын таба алады. Қазақстанның келесі даму кезеңі де дәл осы міндетті қаншалықты орындай алатынымызға байланысты.
Г. Садық,
Қазақ үні