Университеттер жаңа заманның сұранысына қаншалықты жауап бере алады?
2026 ж. 15 қараша
115
0
Қоғамның даму деңгейін айқындайтын басты факторлардың бірі – жоғары білім жүйесінің сапасы. Себебі университет тек маман даярлайтын оқу орны емес. Ол – жаңа идеялар туындайтын, ғылыми ізденістер жүргізілетін, елдің интеллектуалдық элитасы қалыптасатын және болашақ экономиканың кадрлық негізі қаланатын орта.
Бүгінде Қазақстанда жоғары білімге деген сұраныс артып келеді. Жастардың университетке түсуге ұмтылысы, шетелдік білім беру ұйымдарымен әріптестіктің кеңеюі, халықаралық университет филиалдарының ашылуы – еліміздің білім саласындағы өзгерістердің көрінісі. Алайда жоғары білім жүйесінің дамуын университеттер мен студенттер санымен ғана бағалау жеткіліксіз. Ең маңызды мәселе – сол оқу орындары қоғамға қандай маман ұсынып отыр және олардың алған білімі еңбек нарығында қаншалықты сұранысқа ие?
Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2025–2026 оқу жылының басында Қазақстанда 116 жоғары оқу орны жұмыс істеп, оларда 678,1 мың студент білім алған. Бір жылда жоғары оқу орындарына қабылданған студенттер саны 208,9 мың адамға жеткен. Бұл – жоғары білім алуға деген қоғамдық сұраныстың жоғары екенін көрсетеді.
Бірақ студенттер санының өсуі білім сапасының автоматты түрде жақсарғанын білдірмейді. Керісінше, білім алушылар қатары көбейген сайын университеттердің материалдық-техникалық базасына, профессорлық-оқытушылық құрамына және білім беру бағдарламаларының сапасына қойылатын талап та күшейе түседі.
Қазіргі еңбек нарығы бұрынғыдай тек дипломы бар маманды емес, нақты мәселені шеше алатын, жаңа технологияны меңгерген, сыни ойлайтын және өзгермелі ортаға бейімделетін кәсіби кадрды қажет етеді. Жасанды интеллект пен автоматтандыру көптеген мамандықтың мазмұнын өзгертіп жатқан кезеңде университеттердің ескі әдістермен жұмыс істеуі мүмкін емес.
Білім беру жүйесі осы өзгерістерге бейімделуі керек.
Бірінші кезекте, жоғары оқу орындарының білім беру бағдарламаларын еңбек нарығының нақты сұранысына сәйкестендіру қажет. Кейбір мамандықтар бойынша университет түлектерінің саны көп болғанымен, олардың кәсіби дайындығы жұмыс берушілердің талабына толық сәйкес келмеуі мүмкін. Мұндай жағдайда білім беру бағдарламаларын қағаз жүзінде жаңарту жеткіліксіз. Кәсіпорындар мен университеттер арасында тікелей байланыс орнатылып, студенттер оқу барысында өндірістік тәжірибеден өтуі, нақты жобаларға қатысуы керек.
Екіншіден, университеттердегі академиялық еркіндік пен жауапкершілікті қатар дамыту маңызды. Жоғары оқу орны өз бағдарламасын, ғылыми бағытын және даму стратегиясын дербес айқындай алуы тиіс. Бірақ бұл дербестік білім сапасына қойылатын талаптардың төмендеуіне әкелмеуі керек. Университеттің беделі диплом санына емес, оның түлектерінің біліміне, ғылыми жетістіктеріне және қоғамға қосқан үлесіне байланысты қалыптасуы қажет.
Үшіншіден, оқытушының мәртебесін көтеру мәселесі өзекті. Университеттің сапасы ең алдымен онда сабақ беретін мамандардың деңгейімен өлшенеді. Профессор мен оқытушының негізгі міндеті дәріс оқып, емтихан қабылдаумен шектелмеуі керек. Ол студенттің зерттеушілік қабілетін дамытып, дербес ойлауына ықпал етіп, кәсіби бағдар беруі тиіс. Бұл үшін оқытушылардың біліктілігін тұрақты жетілдіруге, халықаралық ғылыми ортаға араласуына және еңбегін лайықты бағалауға жағдай жасау қажет.
Төртіншіден, жоғары білімнің қолжетімділігі мен сапасы қатар қамтамасыз етілуі керек. Қазір Қазақстанда студенттердің әлеуметтік жағдайы, жатақхана мәселесі және өңірлер арасындағы білім беру мүмкіндіктерінің теңсіздігі өзекті болып отыр. Ресми мәлімет бойынша, 2025–2026 оқу жылының басында жатақханаға мұқтаж студенттер саны 115,6 мың адамды құраған. Оның 95,3 мыңы ғана жатақханаға орналасқан. Демек, студенттердің белгілі бір бөлігі үшін сапалы білім алу жолындағы мәселе аудиториядан емес, тұрмыстық жағдайдан басталады.
Бұл ретте өңірлік жоғары оқу орындарын дамытуға ерекше назар аударған жөн. Барлық талантты жас ірі қалаларға көшіп келуге мәжбүр болмауы керек. Әр өңірдегі университет сол аймақтың экономикалық ерекшелігіне сай мамандар даярлап, жергілікті өндіріс пен әлеуметтік саланың дамуына қызмет етуі қажет. Мысалы, аграрлық өңірлерде ауыл шаруашылығы технологияларына, индустриялық аймақтарда инженерия мен өндірістік автоматтандыруға, су тапшылығы сезілетін өңірлерде гидрология мен су ресурстарын басқаруға басымдық беруге болады.
Тағы бір маңызды мәселе – университеттерді цифрландыру мен жасанды интеллектіні білім беру үдерісіне енгізу. Бірақ цифрлық технологияны қолдану студенттің дайын жауапты көшіруіне жағдай жасамауы тиіс. Керісінше, ол ақпаратты талдау, салыстыру, жаңа шешім әзірлеу және зерттеу жүргізу қабілетін жетілдіруі керек. Жасанды интеллект дәуірінде жаттап алған ақпарат емес, сол ақпаратты орынды пайдалана білу қабілеті маңызды болмақ.
Қазақстан жоғары білімнің халықаралық кеңістікке ықпалдасуын да жалғастыруы қажет. Шетелдік университеттермен әріптестік, қос дипломды бағдарламалар, академиялық ұтқырлық және халықаралық зерттеу жобалары отандық білім сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Алайда халықаралық байланыс тек шетелдік брендтерді елге әкелумен шектелмеуі керек. Негізгі мақсат – Қазақстан университеттерінің өзін халықаралық деңгейде танымал ғылыми-білім беру орталығына айналдыру.
Жоғары білімнің басты нәтижесі – еңбек нарығында өз орнын таба алған, елдің дамуына үлес қосатын, кәсіби тұрғыдан бәсекеге қабілетті азамат қалыптастыру. Сондықтан университеттерді бағалау кезінде олардың түлектерінің жұмысқа орналасуы, кәсіби жетістіктері, ғылыми жарияланымдары мен инновациялық жобалары да ескерілуі тиіс.
Бізге диплом беретін оқу орындарының көптігі емес, сапалы білім беретін университеттердің мықты жүйесі қажет. Өйткені университет қабырғасында қалыптасқан білім мен дүниетаным – мемлекеттің ертеңгі экономикалық қуаты мен қоғамдық тұрақтылығының негізі.
Қазақстанның болашағы білімді жастардың қолында десек, сол жастарға сапалы білім беретін университеттердің жауапкершілігі де соған сай болуы керек.
Г. Садық,
Қазақ үні