Өңдеу өнеркәсібі – Қазақстан экономикасын әртараптандырудың басты бағыты

Қазақстан экономикасы ұзақ жылдар бойы табиғи ресурстарды өндіруге сүйеніп дамыды. Мұнай, газ, металл және уран экспорты мемлекеттік бюджеттің негізгі кіріс көздерінің біріне айналды. Алайда әлемдік нарықтағы бағаның құбылмалылығы шикізатқа тәуелді экономиканың осал тұстарын бірнеше рет көрсетті. Сондықтан бүгінде экономиканы әртараптандыру, қосылған құны жоғары өнім өндіру және өңдеу өнеркәсібін дамыту мемлекеттік саясаттың негізгі басымдықтарының бірі болып отыр.

Өңдеу өнеркәсібі – кез келген елдің технологиялық деңгейін, еңбек өнімділігін және экономикалық тұрақтылығын айқындайтын сала. Егер мемлекет тек шикізат сатып күн көретін болса, оның табысы халықаралық бағаға тәуелді болады. Ал шикізатты өз ішінде өңдеп, дайын өнім шығарған елдер әлдеқайда жоғары табысқа, тұрақты жұмыс орындарына және инновациялық экономикаға қол жеткізеді.

Қазақстан соңғы жылдары дәл осы бағытта нақты нәтижелерге қол жеткізіп келеді. Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша, 2024 жылы өңдеу өнеркәсібінің нақты көлем индексі шамамен 105–106 пайыз деңгейінде қалыптасты. Бұл сала жалпы өнеркәсіп өндірісінің үштен біріне жуық бөлігін құрап отыр. Машина жасау, металлургия, азық-түлік өндірісі, химия өнеркәсібі және құрылыс материалдарын шығару салалары өсімнің негізгі драйверлеріне айналды.

Әсіресе машина жасау саласының қарқыны назар аудартады. Соңғы бес жыл ішінде бұл сектор өнеркәсіптегі ең жылдам дамып келе жатқан бағыттардың бірі болды. Қазақстанда жеңіл автомобильдер, ауыл шаруашылығы техникасы, автобустар, локомотивтер, электр жабдықтары мен өндірістік машиналар шығару көлемі айтарлықтай артты. Индустрия және құрылыс министрлігінің мәліметінше, машина жасау өндірісінің көлемі соңғы жылдары бірнеше есеге өсіп, сала өңдеу өнеркәсібінің негізгі локомотивіне айналды.

Металлургия дәстүрлі түрде Қазақстан экономикасының маңызды саласы болып қала береді. Бірақ қазіргі кезеңнің ерекшелігі – тек металл экспорттау емес, оны терең өңдеу мәселесінің алдыңғы қатарға шығуы. Болат, алюминий, мыс және ферроқорытпалар негізінде дайын өнім шығару экспорттың құрылымын жақсартып қана қоймай, кәсіпорындардың табысын арттыруға мүмкіндік береді. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, шикізатты бастапқы күйінде сатудан гөрі дайын өнім экспорттау бірнеше есе жоғары экономикалық тиімділік береді.

Өңдеу өнеркәсібінің тағы бір маңызды бағыты – азық-түлік өндірісі. Қазақстан ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру бойынша зор әлеуетке ие болғанымен, олардың едәуір бөлігі әлі де терең өңделмейді. Мәселен, астықтың бір бөлігін ұн, макарон, крахмал немесе биоөнімдерге айналдыру арқылы экспорттық кірісті арттыруға болады. Сол сияқты ет, сүт, майлы дақылдар мен көкөністерді өңдеу ішкі нарықты сапалы өніммен қамтамасыз етіп қана қоймай, көршілес мемлекеттердің нарығына шығуға жол ашады.

Өңдеу өнеркәсібінің дамуы жаңа жұмыс орындарын құру тұрғысынан да ерекше маңызды. Шикізат өндірісі негізінен капиталды көп қажет етсе, өңдеу секторында еңбек ресурстары көбірек тартылады. Бір жаңа зауыттың іске қосылуы өндірістегі жұмыс орындарымен қатар логистика, қызмет көрсету, инженерия, білім беру және шағын бизнес салаларында мультипликативтік әсер қалыптастырады. Сондықтан өңдеу өнеркәсібіне салынған әрбір инвестиция экономиканың бірнеше секторына қатар ықпал етеді.

Дегенмен саланың алдында шешімін күткен мәселелер де аз емес. Біріншіден, көптеген кәсіпорындардың технологиялық жабдықтары әлі де жаңартуды қажет етеді. Өндірістегі еңбек өнімділігі дамыған мемлекеттермен салыстырғанда төмен деңгейде қалып отыр. Екіншіден, жоғары білікті инженерлер, технологтар және өндірістік мамандар тапшылығы сезіледі. Үшіншіден, отандық өндірушілер үшін ұзақ мерзімді әрі қолжетімді қаржыландыру мәселесі өзекті болып қала береді.

Тағы бір маңызды міндет – қазақстандық кәсіпорындарды жаһандық өндірістік тізбектерге енгізу. Қазіргі таңда халықаралық компаниялар өндірісті әртүрлі елдер арасында бөліп орналастырады. Қазақстан географиялық орналасуы, көлік дәліздері және шикізат қоры арқылы осы тізбектердің маңызды буынына айнала алады. Бұл үшін өнім сапасын халықаралық стандарттарға сәйкестендіру, цифрлық технологияларды енгізу және экспорттық инфрақұрылымды дамыту қажет.

Соңғы жылдары мемлекет өңдеу секторын қолдау үшін индустриялық аймақтарды кеңейту, арнайы экономикалық аймақтарды дамыту, жеңілдетілген несие беру және инвестициялық жобаларды қолдау құралдарын қолдануда. Сонымен қатар Мемлекет басшысы 2029 жылға қарай өңдеу өнеркәсібінің көлемін шамамен 1,5 есеге арттыру міндетін қойған. Бұл мақсатқа жету үшін мемлекеттік қолдау мен жеке инвестицияның үйлесуі шешуші рөл атқарады.

Қазіргі жаһандық экономикада мемлекеттердің бәсекеге қабілеттілігі олардың табиғи байлығымен ғана емес, сол байлықты қаншалықты тиімді өңдеп, жоғары технологиялы өнім шығара алуымен өлшенеді. Қазақстан үшін өңдеу өнеркәсібін дамыту – экономикалық өсімнің жаңа кезеңіне өтудің, экспорт құрылымын өзгертудің және халықтың әл-ауқатын арттырудың басты алғышарттарының бірі. Егер өндірісті жаңғырту, инновация енгізу және адами капиталды дамыту бағытындағы жұмыстар жүйелі жалғасатын болса, өңдеу өнеркәсібі алдағы онжылдықта ұлттық экономиканың негізгі қозғаушы күшіне айналуға толық мүмкіндік бар.

Қазақ үні