Жастар арасында құқықтық мәдениетті қалыптастыру

Қай мемлекетте болсын құқықтық мәдениетті қалыптастыру сол қоғамды құрайтын қауымға байланысты. Қоғам өз мәдениеті мен руханиятын өскелең ұрпаққа аманаттайды. Кез келген ұрпақ келешектің моральдық және құқықтық кеңістігін құрады. Бүгінгі таңда технологиялық өзгерістердің жеделдеуі, жаһандану және қоғамдық қатынастардың күрделенуі құқықтық сауаттылықты өмір сүру қажеттігіне айналдырып отыр. Осы тұрғыдан алғанда, жастар арасындағы құқықтық мәдениетті қалыптастыру қоғамның тұрақты дамуы мен демократиялық құндылықтардың орнығуына негізгі алғышарт болмақ.

Құқықтық мәдениет – жеке тұлғаның құқықты білуін, заңды құрметтеуін және құқықтық нормаларға сәйкес әрекет ету қабілетін білдіреді. Дәлірек айтсақ, тек заң мәтіндерін жатқа білумен шектелмей, құқықтың қоғамдағы рөлін түсіну, әділетке ұмтылу, өз құқықтары мен бостандықтарын қорғай білу және өзгенің құқықтарына құрметпен қарау сияқты қасиеттерді қамтиды. "Құрмет ету мен құлдық ұрудың аражігін ажыратуды үйрен" деген Бауыржан Момышұлының нақыл өсиетін өскелең ұрпақ естен шығармаса екен дейміз. Жастардың құқықтық мәдениеті қалыптасқан жағдайда, олар заң талаптарын сыртқы бақылаудан қорыққандықтан емес, ішкі сеніммен орындайды. Бұл құқықтық сананың жоғары деңгейге жеткенін көрсетеді.

Бұл күндегі басты мәселелердің бірі формалды құқықтық білім мен тәжірибелік түсініктің арасындағы алшақтық. Көп елдерде құқыққа қатысты пәндер мектеп бағдарламасына енгізілгенімен, оқушылар теориялық анықтамаларды жаттаумен шектеліп, заңдардың күнделікті өмірдегі маңызын толық түсіне бермейді. Келісімшарттар, онлайн құпиялылық, зияткерлік меншік, тұтынушылар құқығы және цифрлық қауіпсіздік сияқты мәселелердің практикалық маңызы жеткілікті деңгейде үйретілмейді. Осы алшақтықты жою үшін оқыту әдістерін өзгертіп, пікірталастар, құқықтық жағдайларды талдау, сот процестерін модельдеу және нақты өмірдегі құқықтық мәселелерді шешу сияқты интерактивті тәсілдерді енгізу қажет.

Цифрлық дәуір құқықтық мәдениетті қалыптастыруға жаңа өлшемдер қосты. Әлеуметтік желілер жастардың кибербуллинг, жалған ақпарат, авторлық құқықты бұзу және деректер құпиялылығы сияқты мәселелермен жиі бетпе-бет келетін кеңістікке айналды. Құқықтық сауат жеткіліксіз болған жағдайда жастар білместікпен заң бұзып, құқықтық алаяқтықтың құрбаны болуы мүмкін. Сондықтан қазіргі құқықтық білім беру цифрлық сауаттылықты да қамтуға тиіс, жастар онлайн кеңістікте заңдардың қалай жұмыс істейтінін, өз деректерін қалай қорғау керегін және заңсыз әрекеттерді қалай тануға болатынын үйренуі қажет.

Сонымен қатар отбасы, білім беру мекемелері және бұқаралық ақпарат құралдары құқықтық сананы қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Отбасы балаға ерте жастан әділдік, жауапкершілік және тәртіп сияқты негізгі мінез-құлық нормаларын үйретеді. Мектептер азаматтық білім беру арқылы конституциялық қағидаларды, құқықтық институттарды және қоғамдағы жауапкершілікті түсіндіреді. Ал бұқаралық ақпарат құралдары, әсіресе журналистика, құқықтық мәселелерді анық әрі сенімді түрде түсіндіру арқылы жастардың құқықтық жүйені дұрыс түсінуіне ықпал етеді.

Тағы бір маңызды фактор – жастардың азаматтық бастамаларға қатысуы. Еріктілер ұйымы, студенттік кеңестер, жастар парламенттері және құқықтық ағарту жобалары жастарға заңды абстрактілі ұғым емес, қоғамды дамытуға әсер ете алатын тірі жүйе ретінде сезінуге мүмкіндік береді. Мұндай тәжірибе азаматтардың қоғамдық процестерге жауапкершілікпен қарауын қалыптастырып, мемлекеттік институттарға деген сенімді арттырады.

Мемлекет пен саясаткерлер де бұл үдерісте маңызды жауапкершілік атқарады. Құқықтық мәдениет ашық институттарсыз, заңдардың әділ орындалуынсыз және нақты есептіліксіз қалыптаса алмайды. Егер жастар заңдардың селективті қолданылуын, жемқорлықты немесе әділетсіздікті байқаса, құқықтық нормаларға деген құрмет әлсірейді. Сондықтан институционалдық адалдықты күшейту жастарды құқықтық жауапкершілікке тәрбиелеумен тығыз байланысты. 

Ұзақ мерзімді перспективада жастар арасында құқықтық мәдениетті қалыптастыру қоғамға үлкен пайда әкеледі. Азаматтар келісімшарттар мен меншік құқықтарын құрметтеген кезде экономика тиімді жұмыс істейді. Адамдар құқықтық жауапкершілікті түсінгенде қоғам қауіпсіз болады. Ал сайлаушылар құқықтық сауатты болған жағдайда демократия нығая түседі. Құқықтық мәдениет тек құқық саласының мәселесі емес, ол ұлттық дамудың негізгі тіректерінің бірі. Ойымызды ұлт көсемі Әлихан Бөкейханның "Ақылды сөз қылмақ қиын, ақылды сөзді ақылды іс қылмақ одан да қиын" деген сөзімен түйіндегіміз келеді. Құқытық мәдениет тақырыбына тек талқылауларда тілге тиек етілетін мәселе ретінде емес, қоғам дамуының стратегиялық міндеттерінің бірі деп қарауымыз керек.

Жалын СЕЙДИГАЛЫМОВА

Құралай СЕРІК

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың 3-курс студенттері

Жетекшісі: фил.ғ.қ., доцент Р.С.Жақсылықбаева