Валюта бағамы USD : 325.56 | EUR : 374.46 | CNY : 48.08

"ҚАЗАҚ ҮНІ" - ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҮЗДІК ИНТЕРНЕТ САЙТ БАЙҚАУЫНЫҢ ЖЕҢІМПАЗЫ!!!

ЛАТЫН әліпбиіне көшуге ҚАРСЫЛЫҚ – ҰЛТ МҮДДЕСІНЕ ҚАРСЫЛЫҚ!

«Мәңгілік Ел» 

Бұны ұлт-патриоттарының  түсінбеуі – қатерлі қателік! 

 Орыс кириллицасының отарынан шығуға қорқатындар кімдер?

Қазақ мемлекеті Тәуелсіздік алған соң  ең алдымен кез-келген азаттық алған елдер секілді деколонизациялау мәселесі  қолға алынуы керек еді. Бірақ ел егемендігіндегі ең басты мәселе осы уақытқа дейін кешеуілдеп келеді. ХХ ғасырдағы 37 жылғы қанды қырғын – саяси репрессия, 1917-20-жылдары  мен әйгілі 30-шы жылдардағы қолдан ұйымдастырылған алапат ашаршылықтың бағасын беріп, Украина секілді елді қырғынға ұшыратқан империялық Ресейді айыптау билік тарапынан әлі қолға алынған жоқ. Тек 2012 жылы тамызда еліміздің бұрынғы астанасы Қызылордада  «Ақ жол» партиясы төрағасы Азат Перуашев қана «Қазақты әдейі қынадай қырған ашаршылық үшін Коммунистік партия жауап беруі тиіс» деп мәлімдеді. Бұл- «Ақ жол» партиясын ұнатпайтындарға ұнамаса да, тарихи  шындық.  Сол секілді нағыз рухани репрессия – түркі халықтарына ортақ латын әліпбиіндегі қазақ мемлекетін 1940 жылы бір күнде империалистік мақсатпен орыстың шовинистік  кириллицасына өткізіп жіберуі болатын. Енді міне, осы рухани реппрессияның зардабын жоюдың алғашқы қадамдары жасалып, Қазақ мемлекеті 2025 жылы қайтадан Латын әліпбиіне өтетін болды!  Ұлттық рухани деколонизация латын әліпбиіне көшу әрекетімен басталды!

Ұлт мүддесі үшін күресушілердің 72-жылдан бері армандап келе жатқан арманы орындалатын болған соң, Елбасы шешіміне ел болып қуанып жатқаны анық. Бірақ кез-келген өзгерістің кедергі-қиындықсыз, қарсылықсыз өтпейтіні белгілі. Біз ең бірінші бұл қарсылықты 22 жылда да мемлекеттік тілді меңгермеген орыстілді қоғамнан күткен едік.  Өзінің империалистік мақсаттағы орыс кириллицасы қорасынан шығармауға барын салатын Ресейден күткен едік. Иә, орыстілді қоғам да, Ресейдің Жириновский секілді шовинист  саясаткерлері де қарсылығын көрсетіп жатыр. Ал бірақ ең қатты қарсылық – ұлт мүддесі үшін күресіп келе жатқан  ұлтшылдардан шыққанда ел аңтарылып, түсінбей қалды…

Пікір айырмашылығы үшін, талғам таласы секілді ешкімді айыптауға болмас.  Кешегі Атазаңнан орыс тілін алып тастау туралы 138-дің хатына алғаш қол қойған 138 азаматтың (кейін бұл хатқа қол қоюшылардың саны 10 мыңнан асып кеткені «Қазақ үні» газетінде жазылды)  66-сының аты осы «Латын әліпбиіне көшуге қарсымыз» атты ашық хатта жүр. 66 адам 138-дің жартысына жетпесе де, олардың атан тарта алмайтын атақ-дәрежелеріне қарап, елдің ойланып қалғаны рас.  Қол қойғандардың ішінде, әліпби білсе де, әліпби мәнісін әліп деп танымайтындар да толып жүр. Әрине, оларды бармағын батыра салғандары үшін кінәлауға да болмас… Бірақ осы ашық хат жарияланғалы интернет әлемінде қызу айтыс-талас жүріп жатыр. Кейбірелер: Қайраткерлеріміз айтты – бітті! Ойланатын не бар»-деп, айқайға сүрең қосуда. Енді бірі: «Бұл Ресей отаршылдығын қолдау, ұлтымыздың рухани тәуелсіздігін тәрк ету!»-деп қарсы шығуда. Бір қуанарлығы латын әліпбиін қолдаушылар – яғни 66-ның хатына қарсылық танытып, Ресейдің рухани отарынан құтылуды қуана құптаушылар анағұрлым басым және дәлел-дәйектері мен дауыстары айқын. Әсіресе, жастар жағы басым болып тұр.

Дегенмен, екі жақтың да айтысына қарап отырып, 66-ның хатында қаперге алар жайттардың да бар екенін айта кетуге тиіспіз. .«Латын графикасына бүкіл Қазақстан, еліміздегі барлық басылымдар, барлық ұлт өкілдері бірлесіп көше ме, жоқ, немесе жалғыз қазақ тілі ғана бет бұра ма?» деген сұрақ алдымызды орады. Егер бүкіл республика латынға көшуді мақсат тұтса, онда біз бұл ашық хатты жазуға ниеттенбес те едік. Латын қарпіне «Мемлекеттік тіл» деген аты бар да заты жоқ жалғыз қазақ тілі ғана көшпек. Бұл еліміздің бірлігіне, тұтастығына нұқсан келтірмей ме?»-дейді ашық хатта.  

Иә, осы ең алдымен «латын әліпбиіне мемлекет түгел өте ме, әлде тек қазақ тілі ғана өте ме?»-деген басты сұрақ – елдің сұрағы. Ертең бүгінгі халіміздей мемлекеттік тіл өз жайында- босағада, ресми тіл –орыс тілі төрде келе жатқанындай жағдай енді әліпби статусында да қайталанбай ма? Заң тілімен айтқанда, де-юре ойдағыдай екі тілдің  де-факто әділетсіз статустары енді әліпбиде қайталанбайтынына кім кепілдік бере алады?

Дегенмен, кириллицаның – орыстың  отарлау құралы, латынның – сол отардан құтылу құралы екенін ойласақ, 66-ның ашық хаты ««Латын әліпбиіне көшуге қарсымыз»-деген бағытта емес, «Латын әліпбиіне тек бір қазақ тілі ғана емес, орыс тілі де өтуі тиіс!» -деген бағытта болуы керек еді. Сонда 66 ғана емес, 666 адам қол қояр еді…

Біз  енді қанша шуласақ та, латын алфавитіне өту – 2012 жылғы Тәуелсіздік күні қарсаңында Елбасы жолдауында жариялаған еліміздің «Қазақстан – 2050» стратегиялық бағыт-бағдарламасына енгізілді. Елімізді рухани тәуелсіздікке бастайтын  латын алфавитін қабылдау, мемлекеттік тілдің үстемдікке жетуі,  мемлекеттің Қазақ мемлекеті атануы секілді басты-басты ұлттық мәселелер ел алдына шығарылғаны үшін де мүмкін, бұл Жолдаудың кезекті жолдаулардан айрықшаланып, әдеттегідей жаңа жылдан кейінгі қатардағы айларда емес, Тәуелсіздік күні қарсаңында жариялануы. Енді біз тек «өтпеймізді» емес, «қалай өтеміз, қайтсек, қиындығы мен қателігі аз болады» деп қимыл-қайрат көрсетуіміз керек. Ашық хат жазған 66 азамат осы қателік-қарсылықтарын  «ұлт мүддесі  үшін істеп отырмыз»-деп ойлайтыны анық. Өйткені олардың көбісі ұлт мүддесі үшін күресте жүргендер. Бірақ олар ойлағандай, қазақ тілінің дамуына кедергі мен елді екіге бөлу қаупі – латын әліпбиіне өтуден  емес, Тәуелсіздік алғалы 22 жылдан бері кириллица кесірінен болып келе жатқан кесепат екені ұлттық мүддені бәрінен жоғары қоятын зиялылар мен көзі ашық  қарапайым халыққа  әйгілі.

Енді 66-ның біз келіспейтін жайттарына  келейік. «Бірінші мәселе – мынау. Осы күнге дейін Республикамызда еліміздің ежелгі, кейінгі тарихына, мәдениетіне, рухани құндылықтарына байланысты және ғылымымызды, әдебиетімізді, салт-санамызды әспеттейтін миллиондаған атпен кітаптар, ғылыми еңбектер басылды. Латын әліпбиіне көшкен жас бүлдіршіндеріміз кириллицада басылған баба тарихымыздан, рухани парасатымыздан қол үзіп қалатыны айдан анық. Латыншаға ауысқан Өзбекстан мен Әзірбайжан республикаларының қаншама ғылым, әдебиет, өнер қайраткерлері бізге осы мәселе төңірегінде өз өкініштерін білдіргені жадымызда.» – дейді ашық хат иелері.

Бұл алаңдау да түсінікті жайт. Бірақ, 66 зиялының  қазіргі технология заманының жетістіктерінен хабары барлығы күмән келтіреді. Біріншіден, миллиондаған әдеби-мәдени-ғылыми еңбектердің ішіндегі асылы мен жасығы іріктеліп, елге пайдалы дүниелер іріктеледі. Оның ішінде аударуға жататын асыл шығармалардың алдыңғы қатарында Мұқтар Шаханов пен Мұзафар Әлімбаев бастаған дарындардың, Мекемтас пен Айталы бастаған ғалымдардың кітаптары тұратыны анық.

Ал екіншіден,  бұған дейінгі шығармаларды латын алфавитіне аудару (66-ның басты қаупі) қазіргі интернетті технология дәуірінде қиын емес. Бізде кемінде кейінгі 5-6 жыл бедерінде   Мәдениет және ақпарат министрлігі шығарған әлеуметтік маңызы бар әдебиеттердің барлығы электронды нұсқасымен қабылданып, сол нұсқамен Ұлттық кітапханаға өткізілуде. «Мәдени мұра» бағдарламасымен шығарылған миллиондаған тиражды кітаптардың барлығы электронды нұсқалармен сақтаулы тұр. Электронды нұсқадағы дүниелер бір сәтте-ақ белгіленген латын нұсқасына аударылатынын біз күніге өз басымыздан кешіп жүрміз. Мысалы, «Қазақ үні» («Жас қазақ үні») газетіінің www.qazaquni.kz  интернет нұсқасы 2009 жылдан бері басылымдар ішінде ең алғашқылардың бірі болып  латын нұсқасын қатар пайдаланып келеді. Сонда  қанша жылдан бергі газет нұсқасы , сайттың өзге де мақалалары «латын» деген нүктені басып қалсаңыз, бір секунд ішінде аударылып шыға келеді. Бұған сенбегендер осы мақаланы оқып бола салысымен, немесе оған шыдамаса, бірден дәл қазір біздің сайтқа кіріп тексеруге болады… Әрине, әзірше латынның түрік нұсқасы пайдаланылуда. Ертең өзіміздің қазақ нұсқасы қашан шығатынын біз асыға күтудеміз. Сондықтан оқылымы қазақ газеттерінің ішінде «Егемен Қазақстаннан»  кейін екінші орында тұрған сайтымызды Европа қазақтары да оқуда. Түркиядан келген 100-ден асқан кейуананың хаты бұған айқын дәлелдің бірі ғана. Технологияның бұндай жаңа жетістігін  кез-келген мықты, соңғы технологиямен жарақтандырылған баспаханадан телефон арқылы сұрап, онда да сенбесе, барып көруге де болады. Бір қызығы, ішінде басылымдар мен баспалар басшылары бар, ғалымдары бар, 66 зиялының бір де, біреуі: «Оу, мұны аудару деген қазіргі заманда  түк емес қой. Бұл біздің білместігімізді білдіреді» деп айтпағанына таңғалдым. Не олардың бәрі де білмейді, немесе «жауапкершілік менде емес қой» деген оймен әдейі іркіліп қалған…

Ал зиялылар аяқ астынан ойлай қалған өздеріне тән емес мәселе – қаржы мәселесіне, түрлі қиындықтарға келетін болсақ, 42 әріпті кириллица мен 34 әріпті латын алфавитінің шығындарына келсек, қарапайым арифметикалық амалдарды түсінбеген күннің өзінде латын алфавитінің әлдеқайда экономикалық тиімділігін кез-келген сауатты экономистен ақысыз-ақ сұрап алуға болады…  Онсыз да  кириллицамен басылуы тиіс дүниелер енді латын әліпбиінде шықса, оның шығыны кириллицаға қарағанда аздау болатыны анық.Ал болашақ ұрпақтар үшін, ұлттың рухани тәуелсіздігі  қандай қаржы шығыны болса да, (мұнайы ағып жатқан елде көлденең көл-дария шығындар болмай жатқандай), әрине, қиындықтар да болады, қандай ауыртпалық пен қателіктер болса да, құрбан етуге болады.

Енді екінші мәселеге келейік. «Қазіргі таңда елімізде, қазақ тілінде 500-дің арғы, бергі жағында ғана газет-журнал бар екенін, оның 300-і тек Шымкент қаласынан шығатынын көп адам біле бермеуі мүмкін. Латыншаға көшкеннен кейін ол басылымдардың таралымы күлкілі жағдайға дейін құлдырап, күрт төмендейді. Республикамызда 2500-ге жуық баспасөз тек орыс тілінде жарық көреді. Бұған қоса Ресей Федеративтік Республикасынан Қазақстанға жыл сайын 5 жарым мыңға жуық газет-журналдың келіп таралуы және Қазақстан қалаларындағы кітап дүкендерінің бәрінде дерлік 80, 90, 95, 100 пайызға дейін тек Ресей баспаларының өнімдері сатылуы, қазақ тілді қауымды «Осы біз Қазақстанда тұрамыз ба, жоқ әлде Ресей құрамына еніп кеттік пе?» деген ой көп жылдан бері мазалауда. Республикамызда жалғыз қазақ тілінің ғана латыншаға көшуі, туған тілімізде оқып, жаза алмайтындардың санын күрт көбейтіп, кириллицаның бағын одан сайын жандыра түсетіні күмәнсіз,»- дейді олар. Әрине, 22 жылдан бері бүгінге дейін ел еңсесін езіп жатқан бұл күрделі мәселеге біз де қосыламыз. Газет тиражын ойласақ, біраз журналистер бала-шағасын асырап, күн көріп отырған газетіміз бен журналымыз, баспамыз бар болғандықтан, осы уақытқа дейін ең алдымен біздің де айқайлап шығатын жөніміз бар ғой. Бірақ біз үшін ең алдымен ең бастысы – жеке бас жағдайы, басылымдарымыз бен баспа-кітаптарымыздың тиімділігі емес – Ұлтымыздың орыс кириллицасынан құтылуы болып табылады. Әрине, басылымдардың тиражының зор болуы  ел руханияты мен тәуелсіздігі жолында, ақпараттық қауіпсіздік мақсатында маңызды екені анық. Ал осы ашық хатта айтылғандай, «Республикамызда 2500-ге жуық баспасөз тек орыс тілінде жарық көреді. Бұған қоса Ресей Федеративтік Республикасынан Қазақстанға жыл сайын 5 жарым мыңға жуық газет-журналдың келіп таралуы және Қазақстан қалаларындағы кітап дүкендерінің бәрінде дерлік 80, 90, 95, 100 пайызға дейін тек Ресей баспаларының өнімдері сатылуы» ертең ел латынға өткенде біз үшін қатерлі болудан қалады. Латын алфавитінде оқитын ел кириллицамен шығатын Ресей басылымдарын оқудан қалатындықтан олардың тиражы да күрт төмендейтіні, өздерін ақтамайтындықтан кейбіреулері Қазақстанға  таратылуын тоқтататындығы заңдылық қой. Қазір Ресейлік басылымдарды кириллицада орыс та , қазақ та оқитын болғандықтан, латынға өткенде ол тек орыс оқырмандарымен ғана шектеледі, әрі қазақ оқырмандары үшін ықпалдылығын жояды. Ал латынға өтудің ең басты жетістіктерінің бірі- ұлттық ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету емес пе? Кеше күзде қабылданған Қазақстан Журналистерінің Этикалық кодексінің бірінші бабына осы жолдардың авторы «ұлттық ақпараттық қауіпсіздікті нығайту» мәселесін енгізгенде де осы қауіпті ескерген болатынбыз..

Жалпы, орыс кириллицасы отарынан шығу- бейнелеп айтқанда, ресейлік  рубль аймағынан шығудан да артық маңызды мәселе! Бұны түсінбейтіндердің аз еместігіне қарап, 1993 жылы «рубль аймағынан шығамыз ба?»- деп сұрамай-ақ, талқыламай-ақ, шешім қабылдағаны үшін Елбасыға рахмет айту керек шығар деп ойлаймын.. . Әйтпесе, бұлар осыдан жиырма жыл бұрын сол кезде де, 1993 жылы «ойбай рубль аймағынан (кириллица аймағынан деп қабылдаңыз-2013ж)шығуға болмайды,қараң қаламыз, күніміз қиын болады»-деп,  шулап шығар еді…

Үшінші мәселеге келейік.  «Латын әліпбиіне Түркия 1928 жылы көшкен. Егеменді ел атанғаннан кейін Әзірбайжан, Өзбекстан, Түрікменстан республикалары латын қарпіне ауысты. Осы қатарға туысқан ел болғандықтан біздің де қосылуымыздың еш сөкеттігі жоқ екені рас. Бірақ, бұл жерде жұрттың бәрі терең түрде аңғара бермейтін мынадай бір үлкен проблема бұғып жатыр. Алдымен Өзбекстандағы жағдайға үңілелік. Бұл мемлекетте тұратын басқа ұлт өкілдері де, тіпті, орыстар да өзбек тілінде сөйлейді. Өзбек тілі мемлекеттік тіл ретінде үлкен беделге ие болса, бізде қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде бейшара халде. Ғаламторда болсын, баспасөзде болсын қазақ тілінің мүдделеріне ашық түрде қарсы шығып жүрген басқа ұлт өкілдері емес, өз ішімізден шыққан шала қазақтарымыз. Кириллицада тұрғанда олардың ана тілін үйренуге құлқы соқпағанда, латын әліпбиіне көшкенде ұлттық сезімі оянады деп ойлау мүлде қате түсінік. Тіпті билік басындағылар «қазақ тілі республикамыздағы басқа тілдерді басып кетпеуі керек» деген пікірді де алға шығарды. Онда оның несі мемлекеттік тіл? Жоғарыда айттық, «бүгінгі таңда қазақтардың 60 пайызға жуығы өз ана тілінде оқи алмайды, жаза алмайды» деп. Ең бастысы, өзбек халқы біздер сияқты «ана тілін меңгерген қазақтар» немесе ана тілін менсінбейтін «космополит қазақтар» болып екіге бөлінген жоқ. Олардың бізден артықшылығы да осында. Әліпби негізінде қазақтарды ашық түрде екіге бөлу қылмысқа барабар іс. Сондықтан да, латын қарпіне көшу – орны толмас өкінішке бастары хақ»-дейді ашық хат.

Бұл жердеде күдікке бой алдыру бар да, үмітке орын жоқ. Бәлкім, бұл бүгінгі орысшыл биліктің зиянының әсері екені анық. Дегенмен, мәселеге тереңнен қарайық. Ұлтқа жанашырлық деп, латынға қарсы шығып отырғанымыз – жаңылысуға соқтыратын қадам емес пе деп бір сәт ойланайық…   Тағы бір айтарымыз, Мұқаң жиі қолданатын «қазақтардың 60 пайызға жуығы өз ана тілінде оқи алмайды, жаза алмайды»-деген мәлімет сенімсіздік тудырады. Бұл билік басындағы, солтүстіктегі қалалардағы қазақтар арасында болуы мүмкін, ал жалпы қазақтың 60 пайызы қазақша сөйлей  алмайды, жаза алмайды деу ақиқаттан алыс жатыр. Бұл мәлімет «қазақтар қазақша жаза алмайды, сөйлей алмайды»-деп соғып жүрген Жириновскийлердің құлағына жетсе, ол үшін «тамаша көзір» болуы мүмкін…

Латынға өтуді кезінде Алаш көсемдері де жақтаған. Түркияның президенті  Ататүріктен бастап, Алаштың көсемі  Әлихан Бөкейхан да қатты қолдаған. Ал 1929 жылы латынға өту кезінде Алаш арыстары Ахмет Байтұрсынов пен Халел Досмұхамедовтың қарсы болуы – бүгінгі кейбіреулердің әдейі елді шатастырып жүргеніндей, кириллицаға өтуді қолдауы емес, Ахаңның өзі жасаған төте араб жазуынынан кетуді қаламағандық болатын. Кейін, ақыр латынға өтетіні белгілі болған соң, Халел Досмұхамедовтың өзі ұлт мүддесі үшін  латын әліпбиін қазақ тіліне үйлестіріп жасауға мемлекет қайраткері ретінде тікелей атсалысқаны белгілі. Ал 100 жылдан кейін бүгінгі ғарыш пен интернет заманында біздің саясаткерлер мен қайраткерлер  осындай мемлекетшілдік пен ұлтшылдық һәм ілкімділік  көрсете алмай кері тартып, желге шаптырып жатыр…

Осы жерде айта кету керек, саяси партиялар ішінде латынға өтуді  ең алғаш қолдаған Алаштың ізбасары «Ақ жол» партиясы. «Ақ жол» партиясы Ақылдастар алқасының төрағасы Амангелді  Айталының (бүгінде латынға өтуге  қарсы болып отыр…)  өзі басшылық етіп, ұлт зиялыларымен бірігіп жасаған, салмақты саясаттанушылардың жоғары бағасын алған  «Ақ жолдың» 2007 жылы жарияланған 2010-2015 жылға арналған Ұлттық тұжырымдамасында мемлекеттік тіл – қазақ тілі, алфавит – латын әліпбиі болу керек деп айқын жазылған болатын…

Елді екіге бөліп, қазақ тілін тұқыртып отырған – орыс кириллицасы

Ашық хат жазушылар латынға өту  елді екіге бөледі дейді…  Мемлекеттік тілдің дамуына тосқауыл қояды дейді. Жалпы, осындай ой,  тұсаулағыш тұжырым қайдан шыққан? Дәлел қайда? 100 пайыз қазақша сөйлегенше латыншаға өтпеймін десең, өмір бойы өтпейсің. Орыс кириллицасының отарында жайылып жүре бересің. Ешқандай алға жылжымаудан гөрі латын әліпбиі арқылы ең болмаса орыс отары қамалынан босануға бір қадам -он қадам болса да, алға жылжу жақсы емес пе?  Мемлекеттік тілді үйреніп алмай, латын тіліне өтуге болмайды деген тұжырым, қазақша қарапайым тілмен айтқанда, барар жеріңе жету үшін бір етігіңнің кемшілігі үшін екінші сыңар етігіңді де лақтырып тастап, жалаңаяқ қалып, жолға шықпау деген сөз!  Бізге дәл қазір бір  етіктің кемшілігін жөндеп, ол болмаса , сыңар етікпен болса да, тіпті жалаңаяқ қалсаң да,  жолға шығуымыз керек болар! Ұлт мүддесі жолында ерлерімізге ескі болса да, етігімен су кешу, жалаңаяқ жар кешу  керек дүр. Тілдің дамуына әліпбидің рөлі өте зор екенін тіл мамандары жақсы біледі. Яғни, аяққа қарап етік тігеді, етікке қарап аяқ жасамайды… Ал елді екіге бөлмеу мен мемлекеттік тілді  үйренуге алқынып отырған 66-ның айрықша қорғауындағы кириллицаның пайдасы тиді ме? Жоқ! Қайта елді қазақ тілді, орыстілді деп, екіге бөліп, мемлекеттік тілді білуге биліктің ықылассыздығы мен жігерсіздігі арқасында кесірін тигізіп келген тек орыс кириллицасы! Бұған ешкім таласа алмайды! Ендеше болашақ- латында. Алға қарау керек. Оу, елді осы уақытқа дейін екіге бөліп келген – кириллица ғой, латын емес. Өйткені кириллицаны орыс пен қазақ екі түрлі пайдаланады, әрқайсысы өз әріптерімен. Мысалы, ә, ү,ұ, і, ө,қ, ғ,ң, һ  секілді  қазақы әріптерді қазақтан басқа орыстілділеріңнің ұрып қойғаны бар ма? Ал біз байғұс Тәуелсіз өз елімізде отырып, орыстың ц,щ,ь,ъ,э,ч,  т.б. әріптерін мұртын бұзбай қабылдауға құлдықпыз. Мысалы, қазақтар Мұқтар, Қазыбек деп жазса, орысша «Мухтар, Казыбек» деп жазылады. Елді екіге бөлу-екі түрлі жазу деген осы.Бұл жерде қазақ тілінің жазылу жүйесі, орфографиялық заңдылығы ұлттық негізде, мемлекеттік дәрежеде бекітіліп, сақталмаған. Бұл кемшілікті енді латын алфавитін қабылдауда қайталамауға тиіспіз. Сонда қай тілде болса да, Mŭqtar, Qazibek  деп, бір тілде, тек қазақ тілінің жазылу заңдылығымен жазылуы керек. Бұл жерде u әрпінің үстіне қысқалық белгісі қойылғанда ол қазақша «ұ» әрпін білдіреді (әзірше латынның түрік нұсқасы бойынша). Ал латын тек қазаққа ғана емес, бүкіл әлемде бір-ақ әріптермен (қосымша санаулы ғана ұлттық дыбыстарды айқындайтын әріптер қосылуымен) қолданылады. Мысалы, кез-келген шенеунік, министрің де, әкімің де, тіпті академигіңіз  де аты-жөнін орысша нұсқада айтса, немесе, «Алжас Амарович» десе де, әлемге әйгілі ақынымыз да елп ете қалады да, орыстың қарапайым сантехнигі Егор Якубовичке « Жагор Жақыпұлы» десең,  «не оттап тұрсың?»-деп, сайманын сайлап,  гүр ете қалатыны анық. Сонда бұл жерде біздің жоғары шенеуніктер мен атақты академиктеріміз, ғаламшарлық қаламгерлеріміз бен қарапайым орыс сантехнигінің қайсысының ұлттық намысы зор болып тұр?..

Сол секілді  тәуелсіз қазақ елінің азаматтары да өз есімдерінен «ов», «ова», «ович», « овна» -деген құлдық жалғауларды алып тастайтын уақыт жетті. Бұған біз алдағы уақытта арнайы тоқталамыз.

(Айта кету керек, мен 1999 жылы аты—жөнімді таза қазақша «Қазыбек Иса» деп, төлқұжат алуыма байланысты қазір қай тілде болса да, «Қазыбек  Иса Жарылқасынұлы» деп жазғызамын. Банкке де, басқа жерге де бар жазбаларды да, аты-жөнімді де таза қазақ тілінде жазамын. Басында қарсы болған «ТұранӘлем» банкі бөлім бастығы орыс әйелі менің банк бастығына арыз жазуыма байланысты ақыры жазбаша кешірім сұрауына тура келді. Бұл талапты біз өз газетімізде де қолдануға тырысып келеміз. Төлқұжатта аты-жөні таза қазақша болса да, орысша мақалаларына «Омирзак Акжигит» деп қол қоятын, кириллица мен латыннан гөрі ежелгі түркі жазуы-руникаға  бірден өтіп кетуді аңсап жүрген ( мүмкіндігін көріп отырсақ, бұны бәріміз де қолдар едік. Қ.И.) белгілі журналисіміздің аты-жөнін де «Өмірзақ Ақжігіт» деп жаздыруға ықпал еттік.)

Латынға өту – ең алдымен ердің атынан бұрын елдің атын таза қазақша жазуға қол жеткізер еді… Біз бұрын да, талай айтып, жазып келе жатқанымыздай,  ең алдымен мемлекетіміздің  атын дұрыстап алуымыз керек. Тағы да қайталаймыз, Қазақстан Республикасы емес, Қазақ  Республикасы болуы тиіс. Кешегі кеңес империясы кезінің өзінде Қазақ (Советтік Социалистік) Республикасы атанғанда, Тәуелсіз кезімізде қайдағы бір «станға» жабысып қалдық… Бұдан түбі шығатынымызды өткен жолдауда елбасымыз да айқын мәлімдеп, болашақта «Қазақ мемлекеті» боламыз деді. Сонымен бірге менің айтарым, осы шет тіліне, мысалы халықаралық ортақ тіл ағылшын тіліне біздің елдің аты неге қазақ тілінен емес, өзімізді кеше отарлап келген Ресей тілінен аударылады? Неге «Kazakhstan» деп орыстың «Казахстан» сөзінен аударылады? Неге «Қазақстан» деген өзіміздің қазақ тілінен  «Qazaqstan» деп тәржімаланбайды? Міне, құлдық психологияның басы қайда жатыр? Бас атауымызда, БҰҰ-да жатыр…  Сонда оны аударып, жазып беретіндер қазақ емес, Тәуелсіз Қазақстан Азаматы емес, Ресей азаматтары болғаны ма? Баяғыда Балтық елдері әр әріптерінің ұлттық,төл тұрғыға негізделуі үшін күресті. Мысалы, Эстонияның астанасы Таллин қаласының атына тағы бір «н» қосылып, Таллинн болып өзгертілді. Не деген ұлттық мінез, не деген сауатылық пен жауаптылық десеңізші…

 

Ендігі бір мәселе- туысқан түрік, әзірбайжан, өзбек елдерінің латынға өткен соң «қатты қиындықта, өкініште өмір сүріп жатқаны» туралы жалғандық. Кеше ғана Әзірбайжан Республикасы Ұлттық академиясы Тілтану институты директоры орынбасары, филология ғылымының докторы Масуд Махмудов қазақстандықтарға латын әліпбиіне өту үшін көмек көрсететін жариялады.. Онда ол әзірбайжан елінің оңды тәжірибесін алға тартады. Ал Әзірбайжанның Қазақстандағы елшісі Закир Гашимов: «Әзірбайжан ТМД елдері ішіндегі ең бірінші латын әліпбиін қабылдаған ел. Белгілі бір кезеңде қиындықтар болатыны табиғи заңдылық. Ал қазір елдің бүкіл азаматтары латын тілінде еркін сөйлеп,жаза алады. Қазақстанның латын алфавитіне өтуі түркі халықтарын жақындастыра түседі»-деп мәлімдеді.

Яғни, латынға өткен әзірбайжан елінде, Бакуде емес… айдаладағы Алматыда отырған біздің 66 зиялы зарлап отырып айтатындай «өкініш пен зар» сезілмейді.

2010 жылы Ирандағы Ислам революциясының 31 жылдығына және Иран көсемі Аятолла Хомейниді ұлықтауға байланысты Қазақстаннан жалғыз мен барып едім.  Сонда Әзірбайжаннан келген «Хаджы» журналының бас редакторы Расулзадемен бірге болдық. Ол маған сапар барысында парсы тілінен аудармашының рөлін атқарды. Бұл сапарым туралы мен кейін «Иілмейтін Иран» атты мақаламда «Жас қазақ үні» газетінде, www.qazaquni.kz сайтында  жазған болатынмын. Сонда орыс тілі пәнінің мұғалімдерінің баласы, журналист Расулзаде Әзірбайжан елінің латынға өтуімен рухани Тәуелсіздік қадамын жасағанын мақтана айтып, әлі орыс кириллицасы отарында жүрген Қазақстан азаматы, өзінен едәуір үлкен маған мүсіркей қараған еді… Мүмкін, латын тіліне өткен соң, кездессек, мен де енді онымен терезем тең сөйлесетін шығармын. Бірақ, оның есесіне еліміздің жемқорлығы мен парақорлығы жөніндегі «жарысқа»  келгенде мен одан үстемдеу болған сияқтымын… Сол кезде ол әке-шешесінің Бакудегі орта мектептің орыс тілі пәнінің мұғалімдері болса да, барлық күн көрісі мектептегі орыс тілінің дамуына тәуелді болса да,  Әзірбайжан руханиятының орыс кириллицасынан тәуелсіздігі үшін  латын әліпбиіне өтуді қолдап шыққанын мақтана мәлімдеді.  Ал менің кеше ғана 81 жасында дүниеден өткен, әдебиет пен тарихтан, қазақ шежіресінен айтысқанда ауылдың шала мамандары мен қарабайыр әкімқаралары түгіл Алматыда жүрген біздің өзімізді тығырыққа тірейтін Жарылқасын  әкем орыс тіліне ешқандай қатысы болмаса да, 7 кластық біліммен  латын әліпбиін беске біліп тұрса да, латын әліпбиіне қарсылығын айтып, дастархан басында екеуміз айтысып отыратынбыз. Бұл әке мен баланың, яғни ескі мен жаңаның айтысы болатын… Енді міне, әкемдей сыйлайтын Мұқтар ағам Шахановпен айтысудамыз… (Мұны мен әртүрлі  әзәзілдер мен жантықтардың «кеше ғана бірге жүрген ардақты ағасына қарсы шықты» деп, қуана санын шапаттап жатқандарына қарата айтып отырмын). Өйткені біз түрік, түркімен, әзірбайжан, өзбек емес, тіпті Ресей отарында отырып, латын тіліне өтеміз деп батыл мәлімдеген татар да емес, өзгеге еліктеуден, өзгенің ығына жығылудан ешкімге жол бермейтін  қазақпыз ғой…

 

Өз туған жеріміз Оңтүстік Қазақстанға, Шымкентке екі барсақ, іргесіндегі Ташкентке бір барамыз. Онда латын әрпінен зәрезап болып, екі көзін жасқа малып, орыс кириллицасын аңсап, Мәскеуге қарап  ұлып отырған өзбекті де, өзбекстандықты да көрген жоқпыз. Бәрі латын қарпінде жазып, өзбек тілінде «гәпіріп» жүріп жатыр. Әрине, оларда да, орыс кириллицасын аңсаған кертартпа күштер біраз мәселе көтеріп баққан. Бірақ, естуімізше, бізге қарағанда ұлтшылдығы да, мемлекетшілдігі де көш ілгері өзбектер (сондықтан да екі ғасырда да жер дауында біз жеңіліп келеміз) Мәскеуге қарап маңырағандардың  «мәселелерінің» мәсісін тігіп жіберген…

Ал енді кешегі Ататүріктей көсемі, бүгінгі Ердоғандай ері бар Түркияға келейік. Кейбір мәліметтерді есепке алсақ, Ататүріктің арманы Кеңес одағы құрсауында қалған түркі елдерімен бір әліпбиде болып, туысқандық бірлікте болуды мақсат еткені айқын. Оны жақсы білген Кеңес одағының көсемі Сталин Түркияға әзірбайжандық  Мырза Фатали Ахундов дегенді жіберіп, араб тіліндегі кеңес түркі елдерімен байланысын үзу үшін Түркияны латын тіліне өтуге үгіттейді. Ол кезде төте араб жазуында болған кеңестік түркі елдерімен байланыста болу үшін олар латын әліпбиіне өтпейді. Оған ерегескен Сталин олардан алшақ ұстау үшін кеңестік түркі елдерін бір күнде латын алфавитіне өткізіп жібереді. Түркия да соны біліп, 1928 жылы латын алфавитіне өтеді.

Ал бұл кезде Ресейдің өзінде де латын әліпбиіне өту насихаты қызу жүргізіліп жатқан болатын. Сондықтан Сталин сәл кешігіп барып, 1940 жылы ғана тағы да кеңестік түркі елдерін бір түнде орыс кириллицасына өткізді…

Латын әліпбиіне өтуді қолдаған Ресейдің  1919 жылдан басталған бұл қадамы Ресей оқу-ағарту халық комиссары А.Луначарскийдің айтуынша  Кеңес Одағының және дүниежүзілік пролетариат көсемі В.И. Лениннің өзінің бастамасы болған. «Я не сомневаюсь, что придет время для латинизации русского шрифта, но сейчас наспех действовать будет неосмотрительно. Против академической орфографии, предлагаемой комиссией авторитетных ученых, никто не посмеет сказать ни слова, как никто не посмеет возражать против введения календаря. Поэтому вводите ее (новую орфографию) поскорее. А в будущем можно заняться, собрав для этого авторитетные силы, и разработкой вопросов латинизации. В более спокойное время, когда мы окрепнем, все это представит собой»-деген  коммунистердің мәңгілік  көсемі В.И.Ленин Ресейдің бүкіл аймағы болашақта латын әліпбиіне өтуге тиіс екендігін айтады.

Ал кері тартқан кейбіреулер латын әліпбиінің грек әліпбиінің бір тармағы екенін айтып, мұқатқандай болады. Иә, бұл рас. Латын түркінің де, қазақтың да әліпбиі емес. Бірақ, біріншіден грек әліпбиінің латын нұсқасы екінші нұсқа – славиандық империяшыл орыс кириллицасынан  таралу аумағы мен жаңа интернеттік технология құралы ретінде айырмашылығы жер мен көктей жоғары. Ал кириллицаның империялық-шовинистік пиғылы  жайлы 1935 жылы Ресейдің латын әліпбиіне өту туралы шешім шығарып, латынның орыс нұсқасын жасаған мемлекеттік комиссия төрағасы, профессор Н.Ф. Яковлев былай дейді:

«1. Всякая графика не только техника письма, но и его идеология — алфавит отражает в себе идеологию создавшего его общества и класса (греческий и латинский алфавит эпохи восточной и западной империи, кирилица, петровский гражданский шрифт).

2. Русский гражданский алфавит в его истории является алфавитом самодержавного гнета, миссионерской пропаганды, великорусского национал-шовинизма, что в особенности проявляется в руссификаторской роли этого алфавита по отношению к нац. меньшинствам бывшей Российской Империи (записка генерала Кауфмана и др. документы). В то же время этот алфавит является орудием пропаганды русского империализма за рубежом (славянофильство, борьба за проливы). . Латинский алфавит в настоящее время фактически уже перерос в международную графическую основу, в особенности после того, как на советском и отчасти на зарубежном Востоке он делается одним из лозунгов культурной революции.  Унификация национальных латинских алфавитов на советском Востоке (НТА, НДА, НГА), несмотря на некоторые ее недостатки, является реальным шагом вперед на пути к созданию единого международного алфавита.

 6.Современный русский алфавит, как и другие национальные графики (еврейская, грузинская, армянская и пр.), затрудняют языковое и культурное общение национальностей внутри Союза, в частности, мешают пользоваться нарастающей во всех языках международной терминологией. Наоборот, введение международного алфавита на латинской основе, единого для всех национальностей Союза и предназначенного сменить национальные разновидности латинского алфавита во всем мире, явится одной из решающих предпосылок, которая в невиданной до сих пор степени облегчит языковое и культурное взаимообщение национальностей (система двуязычного обучения в нацобластях и во второй ступени, изучение языков). В этом смысле международный алфавит на латинской основе есть шаг на пути к международному языку. Наоборот, русский алфавит, как и другие национальные алфавиты, в настоящее время уже противоречит темпу развития и использования международного запаса слов.

9.Латинская графика в большей степени, чем русский гражданский шрифт, отвечает уровню современной полиграфической техники и физиологии чтения и письма. Это об’ясняется тем, что современная латинская графика, как и физиология глаза и руки современного человека, соответствуют современному уровню развития техники, тогда как графические формы современного русского алфавита (как и других национальных алфавитов Востока) отвечают более низкому уровню развития производительных сил, а следовательно и техники письма и чтения. Поэтому формы латинских букв по сравнению с русскими экономнее в смысле пространства, более четки и удобны для чтения и письма и более красивы и удобны для художественной стилизации. Переход на латинский алфавит с сохранением технических и графических достоинств последнего даст значительную экономию бумаги, металла и рабочей энергии (10-15%), что выразится в десятках миллионов ежегодно и облегчит процессы чтения и письма. Кроме того полиграфическая индустрия получит огромную экономию и рационализацию производства от введения единого стандартного международного алфавита (затраты на оборудование, стандартизация и рационализация производства).

10.Технические и экономические трудности введения латинского алфавита не следует переоценивать, в особенности в отношении полиграфии. Как это показывают прилагаемые тезисы, введение латинского алфавита не потребует коренного переоборудования, если латинизация будет расчитана на несколько лет. С другой стороны полиграфия технически и экономически настолько выиграет от введения единого латинского алфавита, что расходы на латинизацию несомненно будут покрыты в ближайшее же время достигнутой экономией.

Что касается переобучения грамотных, то, во-первых, следует помнить, что количество неграмотного русского населения до сих пор почти равно количеству грамотных. Количество грамотного взрослого населения, повидимому, составляет около 55%. Грамотное население сосредоточено в наиболее культурных городских и промышленных центрах и частью уже знакомо с латинским алфавитом, что значительно облегчает переобучение. Все трудности последнего компенсируются тем, что международный латинский алфавит, графически более совершенный и связанный с переходом к рациональной орфографии, несомненно в ближайшем же году обеспечит полную ликвидацию неграмотности (понижение срока обучения на неделю — месяц).

Латынға өтуге бекініп,  орыс әліпбиін жасап қойған (үш нұсқасының бірі түрік нұсқасына негізделген) осы мемлекеттік комиссия шешімін Сталин ғана қарсы болып, тоқтатып тастайды. Бұл жерде В.И. Лениннің орыс болуды армандаған өзге  ұлт өкілінің өз ұлтына зияны орыстан да бетер қатты тиетіні жайлы сөзі еске түседі….Осы Ресейдің тіл мен әліпби жөніндегі басты идеологы, әйгілі профессор Н.Ф.Яковлев басқарған  небір марғасқа ғалымдардан құралған мемлекеттік комиссияның қорытындыларына қарап-ақ, біздің 66 зиялымыз табынып жүрген орыс кириллицасының орасан кемшіліктері мен империяшыл-шовинистік пиғылдарын  біле  беруге болады.

Ассамблея ел мен елбасы шешімі – латынға өтуді                               неге насихаттамайды?

Тағы бір латынға өтуге қарсылардың сылтауы – «Елбасы неге аяқ астынан латынға өтуді жақтай қалды» деген сұрақ. Бұл сұрақтың енді ешқандай негізі жоқ. Себебі, туғанымызға жақпасақ та, турасын айтуымыз керек, латын әліпбиіне өту оншақты жылдан бері қозғалып келеді. Біз білетін нақты ресми мәлімдеме – Елбасының 2006 жылғы 24 қазандағы Қазақстан халқы Асамблеясының мәжілісіндегі «Латын алвафитіне өту туралы ғалымдардың ұсынысын күтетіндігін» мәлімдеуі болатын. Одан кейін де бұл мәселе талай айтылып жүрді.

Қазақстан халқы Ассамблеясы демекші, осы бір кіші «БҰҰ»-ның мемлекетті құрап отырған негізгі ұлт – қазақтардың мүддесі үшін бір де бір рет мәселе көтергенін көрмеппіз. Неге енді Елбасының осы стратегиялық бағдарламасының басты талаптарының бірі-латын әліпбиіне өтуді насихаттамасқа. Неге олар: «22 жыл бойы біздің көңілімізге қараған қазақ елі мен елбасына рахмет, бізді енді мемлекеттік тілді білуге мәжбүрлейтін заң шығару керек» деп бастама көтеріп, мәлімдеме жасамайды?!. Мұқтар Шаханов ағамыз бастап, 138-дің хатын жариялап, мемлекеттік тіл мәселесін көтеріп жүрген кезде Алматыда 2011 жылы  Ұлттық баспасөз клубында бір орыс қаламгерінің ( аты-жөнін www.qazaquni.kz сайтынан тауып алуға болады) «Қазақ билігі әдейі бізді «қазақ тілін білмесін, Ресейге кетсін» деп, мемлекеттік тілді білуге мәжбүрлейтін заң шығармай отыр, біз, өзге ұлт өкілдері, бұған қарсымыз» деп мәлімдеген болатын… Біздің билікке бұдан артық енді не керек дейсіз ғой күйініп. Мемлекеттік тілдің дамымай, Атазаңдағы заңды төріне шыға алмай отырған себебі өзге ұлт өкілдеріне байланысты емес, өзіміздің «миын ауыстырмаса, қазақша қақпайтын» ( Сыртқы істер министрі Е.Ыдырысовтың парламенттегі мәлімдемесі) аты ғана қазақ шенеуніктер армиясының тегеурінді қарсылығында..

.Ассамблея туралы біздің білетініміз – қазақ туралы бір ауыз сөзі жоқ, ел бірлігін бұзатын «Ел бірлігі» дүбара доктринасы ғана. Осы дүбара доктрина кезінде осы жолдардың авторы Мұқтар Шахановпен бірге өзі бастап, редакцияның 4 журналисі аштық жариялауға бекінді. Ешқандай редакциядан да мұнша адам шыққан жоқ. Ал Конституциядан орыс тілі туралы бапты алып тастау жайлы Мұқтар Шаханов бастаған 138-дің хаты 10 мыңға жуық қол жинап,  оған Ресей саясаткерлері мен БАҚ-тары, Елбасыға шейін араласуы , «Сарыарқа» кинотеатрының артына митингілер тарихында 5 мың адам жиналуы ол шараның ең жоғары деңгейде өткенін көрсетсе керек. Орыс басылымдары мен интернет сайттары мені  сол үшін «Серый кардинал» атандырып, жаппай жамандағанын, оған өзіміздің орысшыл оппозиция мен орыстілді қоғам қосылғанын  ел жақсы біледі. Ұлт мүддесі жолында осындай істер атқарып келе жатқан ұлтшылдардың енді бүгін латын әліпбиін қолдап, Ресейдің кириллица отарынан шығуын жаппай жақтап шығатын кезінде екіге бөлінуі -жаныңа бататын жағдай…

Ассамблея мүшелерінің мемлекетшілдігін айтқанда аузымызға тек қазақтарға қазақ тілін насихаттаушы болып жүрген қос тұлға – әзірбайжан әпкеміз Асылы Осман мен Мәжіліс депутаты, өзағам Розақұл Халмурадов қана оралады. Ал 1987 жылы М.Әуезовтың 90 жылдығында Әбіш Кекілбаевтан бастап барлық қаламгерлер, тіпті ұлы  Мұқтардың атын алған қос Мұқтар да (Шаханов пен Мағауин) орысша сөйлеп жатқанда, «қазақ тілінде «Абай жолын» жазып әлемге танылған Мұқтар Әуезовтың 90 жылдығында бір ауыз қазақша сөйлейтін қазақ қаламгері қалмапты» деп, қазақша келістіріп тұрып, баяндама жасаған неміс көкем  Герольд Бельгердің Ассамблея мүшелігінде бары-жоғын білмеймін… Бір білетінім, кейінгі кезде бірде былай, бірде олай сөйлеп кетіп, 138-дің хатына қарсы шыққаны ғана…

Қазақ елін  қорасынан шығарғысы келмей, латынға қарсы   болып отырған  Ресейді қолдайтындар кімдер?

 

Мысалы, мен өз басым, тоқетерін айтқанда, орыс кириллицасы қорасынан, отарлықтан шығу үшін кез-келген алфавитке өтуді қолдар едім. Ал латын алфавиті кез-келген алфавит емес, маңдайалды, осы заманның, интернет дәуірінің прогрессивті, №1 алфавиті. Интернетті қарап отырсаңыз, сауалнамалар мен пікірлердің 80 пайызы латынды қолдайды. Ал қарсы шығып жатқан азын-аулақтың көбісі жасы үлкен жасамыстар. Кері тартқан ғалымдар. Қазақтың толыққанды тілі де, тарихы да жоқ деп, ұлы Абайды тұқыртып жүрген, ұлттық мүддеге қарсы шығуымен  атышулы Қанағат Жүкешов дейтіндер. Белгілі саясаткердің жиі айтатын «Көзі ашықтың –көкірегі ояу емес, көкірегі ояудың көзі ашық емес» деген осы шығар… Осы біздің шалдар бір сәт өздерінің қамынан да басқаны, болашақты, ұрпағының жайын ойласа болады ғой. Әрқайсысы өзінің жасап алған өзімпаздық өрісі тар «теорияларының» тұтқыны болмай, алға да бір қарау керек қой. Осы орыстың кириллица қорасынан шығуға қорқатындар неге негізсіз қалтырай беретініне түсінбеймін. Мұқаңның өзі айтып жүргендей, ТЖ деп, орыстың кириллицасының қорасынан шығудан қорқатындарды айтады. Ресейдің анау-мынау бұлталақтап, былқылдағандарды езіп-жаншып кететін империалық керзі етігін жалау болып шығады бұл!..

Қазақтың ұлт ретінде жойылып кету қаупі латынға көшуде емес, көшпеуде, яғни кириллица отарында қала беруде күшейе береді. Қазақстан Ресей ықпалынан – кириллица аймағынан шығуға ұмтылып жатқаны үшін Ресей қарсы болуда. Сонда біз кімді қолдауымыз керек? Қазақстанды ма, Ресейді ме? Кез-келген намысы бар, сауаты бар қазақ әрине, өз елі Қазақстанды қолдайды. Мысалы, тағы да қайталаймыз, кириллица аймағынан шығу- рубль аймағынан шығумен бірдей саясат екенін кез-келген сауатты адам  білуі керек қой.

Биліктің латынға өтеміз дегенін барлық ұлтшылдар қуана қолдауда. Тіпті нағыз билікке – Назарбаевқа радикалдардың өзі бұл қадамды құптап отыр. Сонда  66 азаматтың неге шатасқанын ел түсінбеуде. Мемлекеттік тіл үшін күресіп жүрген ұлтшылдар  ең алдымен орыс кириллицасынан құтылуды қолдауы керек емес пе?

Жай адам адасса – өзі ғана адасады. Ал  елдің алдында беделі жоғары тұлғалары адасса, елді де адастырады. Әсіресе, латынның саяси жетістігі мен пайдасын түсіне бермейтін, өз пікірі жоқ қарапайым халық еріп кетеді…

 

Ал енді латын әліпбиіне қай кезде өту керек деген маңызды сұрақ кес-кестейді. «Қазақстан – 2050» стратегиясында 2025 жыл деп көрсетілгенімен, елдің ықыласын көрген Елбасы одан бұрын да өтіп қалу мүмкіндігін жоққа шығармады. Әшейінде ұлтшыл болып, латын тіліне өтуді армандап жүргендердің біразы енді бұл қарқынды  «науқаншылдық» дей қалыпты. Енді бірі тіпті 2025 жылдан да әрі, өздері көрмейтін кезеңді меңзейді… «Кейінгі ұрпақ не болса, о болсын, қиындықты өзім көрмесем болды» дейтін шығар… Оу , өмір бойы науқаншылдықтың ұлтқа зиянын тартып келе жатыр екенбіз,  ендеше енді бұл науқаншылдық латын әліпбиіне өтуде – ұлт мүддесі жолында өз жемісін беруі де керек емес пе?..

Иә, «Өлімнен басқаның барлығының ертесі жақсы» деген жағымды сөз бар. Демек, қоғам дайын болса, ертерек өте берудің зияны жоқ. Өйткені, суға неғұрлым ерте түссең, соғұрлым жүзуді ерте үйренесің. Меніңше, 2015 жылы бастап, 2025 жылға дейін орыс  кирилицасы қатар жүріп, латын әліпбиінде мектеп бітіретін кезең – 2025 жылдан бастап, латын әліпбиі Қазақ мемлекеті үшін  жекедара мемлекеттік әліпби болуы тиіс. Қысқасы, Мемлекеттік тіл – қазақ тілі, мемлекеттік әліпби- латын әліпбиі болуы керек. Ал орыс әліпбиі қосымша рөл ғана атқаруы тиіс. Онда да 2025 жылға дейін. Одан кейін биліктің «бір мемлекет, бір тіл (қазақ тілі), бір ұлт (тек қазақстандық емес –  қазақ. Қ.И.) деп айтып жүргеніндей,тек латын әліпбиі – бір әліпби – мемлекеттік әліпби болуға тиіс.

Бұл жерде араб тіліндегі барлық мемлекттердің, Қытай мен Жапония секілді әлем  алпауыттарының қосымша әліпбиі – латын әліпбиі болған сияқты орыс кириллицасын да қосымша әліпби ретінде қалдыруды да ойластыруға болар. Бірақ бұл бүгінгі Конституциямен бекітілсе де, мемлекеттік тілді лақтырып тастаған ресми тіл – орыс тілінің басқыншылығын қайталамауы тиіс.

Баспасөз бен интернетті қарап отырсақ, латынға өтуді  жастардың 80 пайызы қолдап отыр.  «Жас алаш» газеті  сайты мен  «Қазақ үні» газетінің сайтындағы, Dat жобасы басылымындағы,  Abai.kz бастаған түрлі интернет порталдардың сауалнамалары мен пікірлеріне қарасаң да, елдің басым бөлігі латынға өтуді қолдауда. Бүгінгі технология – латын алфавитінде. Яғни, заманның да талабы. Мұқаң СОКП ОК Саяси бюросында қаралған, ондағы кілең шалдар: «бізді сынап отыр»-деп ашуланған  әйгілі  шығармасы «12-3=?» поэмасында жастарға қарсы болған қоғамның болашағы жоқ екенін көрсетеді. Ал  бір өлеңінде алжыған кемпірдің бүркітке жақсылық жасаймын деп, тұяғын кескенін келтіреді. Дәл қазір осы маңызы терең, маржан жырлардың құндылығы мен көрегендігі көрінуде. 66 зиялымыз  ұлтқа жақсылық жасаймын деп, ұлт тұяғын кесіп отыр дейді ел…

Латынға қарсы шығушыларға бір ғана формула айтайын. Билік айтты екен деп жасанды қарсы шығуға болмайды. Ал жүдә, қарсы шыққың келіп бара жатса, Ресей біздің латынға өтуімізге, яғни қораларынан шығамыз дегенге жанталаса қарсыласуда. Ендеше, сен де Ресейге қарсы шық! Латынға өтуді қолда. Ұлт мүддесі үшін күресіп келе жатқан тұлғалардың Қазақ мүддесін ойлаудың орнына орыс кириллицасының құрсауынан шықпайық дегені парадокс емес пе? Ресейге жаман болған нәрсе – Қазаққа жақсы болатынына кез-келген сауатты адам білмей ме?  Отарлауда өткен  70-жылда осыны түсінбейтіндерге таңым бар…

Қорыта айтқанда, орыстың рухани отаршылдығынан құтылудың, рухани тәуелсіздіктің басты жолдарының бірі – әліппе ауыстыру. Латынға өту- Тәуелсіздікті ойлайтындар үшін баламасыз байлам болуы керек!

Қазыбек ИСА,

www.qazaquni.kz


Осыған ұқсас:



149 пікір жазылған

Пікір жазу
  1. Qarabayev Dias 23 Қаңтар, 2014, 01:26

    Saittarynyzdy jondep jasamaisyz ba? Aldyngy kommentke jauap jaza almai otyrmyn! Akimak Dinara! Qaqaz alipbiinde «В, ф, ц, ъ, ь, ч, щ, э, ю,» sekildi aripter joq! Kirillicanyn qolaisyz ekeni aidan anyq!

    Жауап жазу
  2. Жанболат 28 Қаңтар, 2014, 15:47

    Латын арыпыне кошу керек деген пыкырды аиткан адамга мын алгыс. Енды латын арпыне кошу туралы ыс-шараларды каитып жасаим деп отырган адамдар каншалық.баска усыныстар аитар болсандар бырыншы порталга жазындаршы. Оралман болып елыне елым, Отаным деп келмегенсын гой сен. аитпесе казак тылын орыс тылыне аиырбастамар едын.

    Жауап жазу
  3. шаншар 31 Қаңтар, 2014, 20:21

    Алаштың арысы Ахмет Байтұрсынұлы жасаған төте жазуға өткен дұрыс!

    Жауап жазу
  4. Канат Казкенулы 10 Ақпан, 2014, 14:36

    КАЗЫБЕК АГАМ ОТЕ ОРЫНДЫ АЙТКАН ЕКЕН! УЛТТЫК ОЙ, УЛТТЫК ИДЕЯ БИЗГЕ АУАДАЙ КАЖЕТ! ЛАТЫН АЛИППЕЙНЕ КОШУ КЕРЕК. БИЗ КОЛДАЙМЫЗ!!!

    Жауап жазу
  5. джеймс 13 Ақпан, 2014, 16:45

    Динара дұрыс айтасың.сенің айтқаныңа қосылам.бастықсымақтар ә,ғ,қ,ң,ө,ұ,ү,і айталмай жүріп латын әліпбине өтпекші.

    Жауап жазу
  6. джеймс 13 Ақпан, 2014, 16:51

    Мен білсем жоғарыда отқан депудаттардың 10пайызы ғана қазақша жақсы сөйлейтін шығар,ал қалғандары сөйлей алмайды.сөйлеседе ежіктеп сөйлейді ғо.

    Жауап жазу
  7. халық 25 Ақпан, 2014, 22:27

    мына кирилдан шаршадым,кейбір жартыбастар артка тартадыгои,быз уже латын жазуына отып кеттык бизнес саласы жарнамалар латын тілінде жазылуда,айтпесе орыстың ақпарат құралдары шабуылдауын токтатпайды,латыншаға өтеміз оттай бермеңдер

    Жауап жазу
  8. ДАНАБЕК 1 Наурыз, 2014, 18:23

    ЛАТЫНҒ ӨТУДІ ҚОЛДАИМЫН ҚАНШАЛЫҚТЫ ҚИЫН БОЛСАДА

    Жауап жазу
  9. Бердалы Оспан 14 Наурыз, 2014, 12:39

    Қазақ латын ба әлде Қазақ па?
    Қазақ латын емес, бабалардың өз әліпбиі бола тұрып латынға көшу дұрыс па? Біраз уақыттан соң басқа ұрпақ келеді олар Байырғы әліпбиін мақтан тұтады, содан соған көшуге әрекет етеді. Қазақ байырғы балалар жазуына көшеміз деп бір ауыз сөз айтса бүкіл түркі тектестер алдында жаңа белеске шақырған ұлт болады, әрі бүкіл әлем іштерінен болса да мойындайды. Қазақ латын емес, болмайды да.

    Жауап жазу
  10. Бердалы Оспан 14 Наурыз, 2014, 12:50

    Қазақ тарихында бірнеше рет әліпби алмастырылды. Бұл алмастырулар елдің білімділік деңгейіне орасан зор нұсқан келтірді. Енді бұл мәселеде асығыстық болмау керек. Бұл үлкен дайындықты қажет етеді. Көптеген оқулықтарды аудару, мектеп мұғалімдерін дайындау, тағысын тағылар. Дұрысы ең алдымен бабалардың әліпбиіне өтеміз деп шешім қабылдау қажет. Содан соң дайындық жұмыстарын жоспарлап, межені нақты айқындау қажет. Бұл тек қана айта салатын мәселе емес. Саясатқа да науқанға да айналдырмау керек. Бір сөзбен айтқанда бұл үлкен ұйымдастырушылық жұмыс пен қомақты қаржыны талап етеді. Бірақ ең басты мәселе латын емес байырғы бабалар мұра етіп қалдырған жазуды таңдау керек. Қазақ латын емес – қазақ. Бабалар рухын, мәдениетін сыйлау қажет.

    Жауап жазу
  11. Asqar Zhŭmabekŭlĭ 15 Наурыз, 2014, 03:24

    Құрметті Қазыбек ИСА мырза!

    Мақалаңызға қарағанда, кириллицадан тек орыс отарынан құтылу үшін ғана латын әліпбиіне өту керектігін көрсетіп отырсыз.
    Отаршылдықтан құтылғанымызға бақандай 22 жыл болған жоқ па? Кириллицаны қолдануымыздан егемендігімізге қандай да бір нұсқан келіп отырғандығы көрініп тұрған жоқ. Мен де өзімді қандай да бір отаршылдықта жүргендей мүлдем сезініп жүрген жоқпын.
    Кириллицаны тек орыс әліпбиі деген тұжырым қате екендігіне назар аударғаныңыз жөн болар. Себебі ол әліпби тек орыс халқының ғана емес бірқатар Еуразия халықтары үшін ортақ әліпби.
    Тарихқа қайталап көз жүгіртіп өтсек, Ресей тәуелсіздігін 1990 жылғы 12 маусымда алған. Ал біздің ел одан кейінірек, яғни 1991 жылғы 16 желтоқсанда алған. Сонда Ресей тәуелсіздігін кімнен алған? Әрине Кеңес одағынан. Жетпіс жылдан астам Қазақстан Ресейдің емес, Кеңес одағының отырында болған. Азат Перуашев дұрыс айтты: «Қазақты әдейі қынадай қырған ашаршылық үшін Коммунистік партия жауап беруі тиіс» деп. Сол коммунистік партия орыстардың өздерін де қырып жібере жаздаған жоқ па?!
    Ия, әрение, латын әліпбиіне өтуге қарсылықты орыстілді қоғамнан күткен едік. Алайда, мұқият назар аударып қарасаңыз, қарсылық көрсетіп отырған орыс ұлтты қазақстандықтар емес, орыс тілді өзіміздің қандастарымыз. Орыс ұлтты жерлестеріміз, байқасаңыз егер, қазақ тілін үйренуге әрекеттері мен талпынысы бар. Себебі елімізде болашақ тіл қазақ тілі екендігін түсінеді. Ал орыс тілді туыстарымыз неге олар секілді талпыныс білдірмейді? Сіз айтасыз: «Өзінің империалистік мақсаттағы орыс кириллицасы қорасынан шығармауға барын салатын Ресейден күткен едік» деп. Алайда, Ресей Сіздің үмітіңізді ақтамай отыр ғой. Қарсылықты өзіміздің қазағымыз көрсетіп отырған жоқ па?
    Сонымен қатар, Ресейдің рухани отары туралы айтасыз. Айналаңыздағы жастарға зер салып қараңызшы. Кімге еліктеп жүр? Кімді үлгі тұтып жүр? Кімнің тәрбиесінде жүр? АҚШ-тың бейнефильмдеріндегі атысқыштарға еліктеп, өздерін «крутой» санап, мектеп қабырғасындағы бозбалаларымыз бір-бірін атып, пышақтап жүрген жоқ па? Шындықты ашайық, ол Ресейдің рухани отарының салдары ма, әлде АҚШ-тың теледидар арқылы беріп отырған заманауи мәдениетінің ықпалы ма? Өзім бірнеше рет Қытай халық республикасына барып жүріп байқағаным, жастарының тәрбиесі біздің жастартың тәрбиесінен әлдеқайда жақсы. Себебі Қытай үкіметі шетел киноларының таратылымына қатаң шектеу қойған. Ал біздің елде ше? Кемпірлеріміз сериалдарды көріп алып, немерелерін көшеге тастап кетіп, жастарымыз атыс-шабыстарды көріп қанішер болуда, ал қыздарымыз болса, сол латын әліпбиін қолданатынлардың фильмдеріне еліктеп кемелет жасына толмай екі қабат болуда. Еліміздің болшағына шынымен де жанымыз ашиды екен, неге сол мәселені бірінші ретте көтермейміз?
    Сіздің «Латын әліпбиіне тек бір қазақ тілі ғана емес, орыс тілі де өтуі тиіс» деген сөздеріңізді әзілдеп айтқан шығарсыз деп ойлаймын. Егер әзілсіз айтқан болсаңыз, мен Сізді Жириноскийге теңеуден басқа амалым қалмайды. Себебі, халқымыздың орыс тілді өкілдерін орысшаны латын әріптерімен ерікті түрде жаздыра аламыз деп шынымен де ойлайсыз ба? Оларға қысым жасау арқылы ана тілдерін қолдануға шектеу қойсақ Қырымдағы қазіргі жағдай бізде де орын алып қалмайды ма?
    Сондай-ақ, қаржы мәселесіне келсек, Сіз оқырмандарды 42 әріпті кириллица мен 34 әріпті латын алфавитінің шығындарын салыстырумен жаңылыстырмауды сұраймын. Латын әліпбиіне өткен соң тек 34 әріпті қолданамыз деп жаңылыспаңыз. 42 әрітен тек 5 әріпті қысқартуға мүмкіндік бар. ц,щ,ь,ъ,э,ч әріптерінен болса латын әліпбиіне өтпей-ақ бас тартуға болады. Қандай жолмен екенін Сіз әринә жақсы білесіз. Ал енді шығындарға келетін болсақ, 42 әріптің орнына 37 әріпті терумен үнемдеген қаржыңызды қайталап баспаға берілетін кітаптардың шығындарымен салыстырып көріңізші. Мәселе аударуда да емес, Сіз айтпақшы жоғарғы технология көмегімен әп-сәтте аудара саламыз. Аударып болып, қайта басып шығаруды неге есепке алмаймыз? «Мәдени мұра» бағдарламасымен шығарылған миллиондаған тиражды кітаптардың барлығы электронды нұсқалармен сақтаулы тұр екен. Ал біздің балаларымыз мектепте электронды нұсқамен оқып жүр ме? Үй жұмыстарын электронды нұсқамен дайыпдап жатыр ма? Студенттеріміз кітапханаларда сол электронды нұсаны оқып отыр ма? Енді сауатты экономистімізге тапсырма беріп көрейікші, еліміздегі барлық оқу орындарындағы барлық оқулықтарды қайтадан баспадан шығару үшін қандай қаржы керектігін. Жарайды, қарапайым халқымыз әдеби кітаптарды оқымай-ақ қойсын. Себебі, жастарды қорқытып болса да жаңа әліпбиге үйретерміз. ал ересектерді қалай үйретеміз?
    Мектеп босағасын жаңа аттаған бүлдіршіндерімізге үйрену әрине оңай болады. Ал орта сыныптардан жоғары оқушыларымызды қайтадан бірінші сыныптан оқытамыз ба? Сіз мүмкін айтарсыз, оларға қосымша сабақ өте салады деп. Оқушыларда сағаттардың саны санаулы. Қосымша сабақты басқа сабақтан, мысалы дене шынықтырудан ала саламыз деп тағы айтарсыз. Алайда әр сабақтың өз орны мен қажеті бар. Сіз әрине білесіз, қазіргі мектеп бағдарламасы балалар үшін тым қиын деп өкпесін айтып жүрген көптеген ата-ана бар екендігін. Өздері сол қиындап кеткен мектеп бағдарламасына әзер дегенде үлгеріп жүрген оқушыларымызды сауатсыз қылып алмаймыз ба? Бірінші сыныпқа жаңа барған балаларымыз жоғарғы оқу орындарын тәмамдап, білікті мамандарға айналған кезде ғана алға қарай жылжи бастаймыз. Оған дейін мәңгүрттеніп кетпейді ме халқымыз? Жиырма жылға жуық халқымыздың кемінде 80 пайызы шала сауатты болып жүреді. Сол шала сауатты халық сонда экономикамызды көтереді деп шынымен де сенесіз бе?
    «Мұқтар», «Қазыбек» секілді есімдер, егер Сіз байқап жүрсеңіз, өзіміздің еліміздегі реми құжаттарда орыс тілінде жазылса да дәл солай «Мұқтар», «Қазыбек» деп жалып жүр. Тек басқа елдерде әрине «Мухтар, Казыбек» деп амалдары жоқтан жазады, себебі олардың әліпбилерінде ұ, қ әріптері жоқ. Ал егер «Mŭqtar», «Qazibek» деп жазсаңыз басқа елдерде дәл солай оқиды деп неге қателесесіз? U әрпінің үстіне сызықша қоя салсаңыз ол ұ әрпі бола қалатынын басқа елдерде біледі деп нақты сенімдісіз бе? Q әрпі қ болып оқылатынын біз ғана білеміз, ал бүкіл әлем үшін ол ку деп оқылады. Сонымен бізден басқа бүкіл әлем «Mŭqtar», «Qazibek» деп қазақша жазылғанды «Муктар», «Казибек» деп оқиды. Құртып алған жоқпыз ба? «Муктар», «Казибек» деп оқығанша «Мухтар, Казыбек» оқи салсыншы деп сұрап қалмаймыз ба? Кириллицадағы қазақ әрпін тани бермейді, сондықтан шетелдіктер ол әріптерді іздену керек. Ал латынша жазған қазақ әрпін ізденеді деп ойлайсыз ба?
    Өз басым кириллицада қалай оқып, жазсам, латынды дәл солай қиналмай оқимын да, жазамын да. Менің қиналатын ештеңем жоқ. Алайда, менің көтерген мәселелеріме талдау жүргізіңізші. Бас салып отаршылық туралы ертегілерді айта бермей латынға өтудің маңызы туралы нақты мәселелерді неге көтермейміз? Бірінші болып неміс, француз, испан, ағылшын секілді шет тілдерін тез үйренуге көмек болады деген уәджі айтпаймыз? Еш болмағанда ұялы телефонда хат-хабарлама жазғанда латын әріптері екі есе аз көлемде орын алатындығын айтайық. Барып барып Ресейді жамандай бермейік. Халқымыз кезінде коммунистік партиядан орны толмас зардап шеккенімен қазіргі Ресейдің оған кінәсі жоқ екендігін ескерейік. Кезінде Қытай империясы мен Бұхар және Хиуа хандықтарының жаулап алуынан аман алып қалғаны үшін алғыс айтайық Ресейге. Болмаса Жоңғарияға туған күн бізге де тууы әбден ықтимал еді сол кезде. Қазіргі күнде біздің елімізге ең жанашыры да, ең сенімді одақтасы да Ресей болып тұрғандығын да ескерейік. Ресей болмаса Қытай, АҚШ секілді алпауыттар үшін тегін қазба байлық көзіне айналып кететіндігімізді тағы да ескерейік. Ресейді аты-жөні жоқ жамандай бермейік, ағайын.
    Әрине мен латын әліпбиіне өтуге қарсы емеспін, бірақ бас салып шаш ал десе бас алмайық. Асыра сілтеу болмасын, аша тұяқ қалмасын. Әліпбиді ауыстыру 5-10 жылдық мәселе емес, бір ұрпаққа жалғасатын мәселе екендігін түсінейік. Аласұрып бар жазуды бірден басқа әліпбиге көшіріп, маңырап қалмауды да терең ойлану қажет. Сондықтан латын әліпбиіне өтудің нақты бағдарламасын дайындап алу қажет. Жаңа әліпбиді бастауыш сыныптарда енгізіп, сол бүлдіршіндеріміз қанаттары қатайған кезде ғана толық латынға өту керек. Олай болса келесі жылдан бастап бірінші сыныпқа арнап оқулықтарды латын әріптерімен шығарайық. Келесі жылы сол оқышулар үшін екінші сыныпқа арналған оқулықтарды басайық. Кейінгі жылдары үшінші, төртінші … … Осылайша не экономикамызға қатты соққы тимейді, не елімізді екіге бөлу қаупі болмайды, не сауатсызданып қалмаймыз. Ал оған дейін кириллицадан бас тарту мүмкіндігі жоқ деп есептеймін. Ойға салып көрейікші, ағайын!

    Qŭrmetpen
    Asqar Zhŭmabekŭlĭ

    Жауап жазу
    • Sündet 2 Мамыр, 2017, 01:07

      Сіз мысалы түріктің Şahin атын қалай оқисыз? Сахин деп пе əлде Шахин деп пе?

      Жауап жазу
  12. Қазыбек Иса 15 Наурыз, 2014, 14:36

    Жақсы ойлар бар екен Асеке. Келісетін,келіспепейтін тұстары да кездеседі. Кейін бір тоқталармын. Әзірге айтарым, біріншіден, латынға өтуді қолдауыңыз қуантады. Мен де күні ертең өтейік деп отырмағанымды, мемлекеттік бағдарлама бойынша 2025 жыл екенін естен шығармаңыз. Екіншіден, бұл жерде негізгі мақсат 66 зиялының көтерген нақты сұрақтарына жауап ретінде жазылған… Ал латынның пайдасы (смс, тіл үйрену) туралы мен студенттермен кездесуде жиі айтып та, жазып та жүрмін. (Кімге не айту керек дегендей ғой…?) Үшіншіден, Жириновскийге бізде Ғани Қасымовтан бастап, талай саясаткерің жетпейді, себебі, Жирик секілді өз елінің тілін білмейді, патриот емес… Сіздің қорғаншақ ойыңыз билікте, бүкіл шенеунікте барда, біз 23 жылдан бері өзге ұлт түгілі, өзімізге тіл үйрете алмай жүрміз. Қырымның шыққаны кеше ғана… Енді біздің бейшара билікке тіпті жақсы болды… «Әне,Қырым…»-деп шыға келеді…
    Жазып тұрыңыз. Мына пікіріңіздің өзі жариялайтын салмақты мақалаға татиды екен…

    Жауап жазу
  13. CHeh 22 Наурыз, 2014, 23:13

    Көптеген түркі халықтары латын әріптерінен тұратын әліпбиге көшіп кетті, одан ұтпаса ұтылмайтыны анық. Ертеме кеш пе бізде көшетініміз де анық, тек белгісіз қашан? Сондықтан сендерге берек кеңесім, мүмкіндігінше латын әріптерін қазірден бастап пайдалана беріңдер.
    Bul pikirge qosylatyndar tabylatynyna senemin, tek kemshiligi standarttyng zhoktyghy.

    Жауап жазу
  14. Тама 25 Наурыз, 2014, 01:41

    АСЕКЕ 15 НАУРЫЗ түсінігі мол,көзі ашық қазақ екенсіз
    Ойландыртын мәселе кәзіргі қазақтардың бір ауыздығы
    биліктегі,опазициядағы,СМИдағы тек қазақтардың және ұлтшылдардың бірлігі,ол орыстарды жамандау Орыстар үитті
    бүитті,айбалта,қылышынан қан тамған т с с репрессия,ашаршылықтан орыстар өзі, басқа ұлттарға қарағанда
    бірнеше есе қорлық көрген Украина, майдан,ұлтшылдар бандера,
    орыстарды жамандау, соңында Қырымнан айырылу
    Кімді кім айдап салу

    Жауап жазу
  15. Серік Ерсейіт 21 Сәуір, 2014, 01:05

    Асекең латын әліпбиіне қатысты ойын жүйелеп, жақсы жеткізіпті. Мен де Абай кз.-те, осы Қазақ үнінде бірнеше рет пікірімді білдіргенмін. Ойымыз үндес шықты. Асекең айтқан пікірге мен мына жайды қоса кеткім кеп отыр. Бүгінде орысты жамандау модыға айналды ғой. Бір жағынан олар өздері де себепші болып отыр. Бүгінгі орыстың пиғылы өзгергені рас. Бірақ орысты қанша жамандасақ та біз орыстардан біраз нәрсе алып отырғанымызды мойындауымыз керек. Ол не нәрсе десек, таратып айтайын. Мысалы біздегі көп ағайындар әріп үйрену мен тіл үйренуді шатастыра береді. Бізде қазір алыс шалғайдағы ауыл балалары да латын әрпін біледі, әрі сол әріптермен смс жазып жур. Белгілі жүйе жоқ, әркім өз пайымымен қазақы әріптерді білгенінше жазып жүр. Белгілі жүйеге түсірсе ертең ақ пайдаланып кете береді. Ол жағынан ешқандай қиындық жоқ, қиындық басқа жақта. Сол балалар латын әрпімен жазу жаза білгенмен не ағылшын, не неміс, не француз тілдерін білмейді. Мектепте қай тілді оқытса (шет тілдерін айтамын) сол тілде кітап оқи алатын шығар, бірақ оны түсіне алмайды. Яғни тіл білмейді. Білетіндері қазақ тілі, кішкене орыс тілі. Ал енді бүгінгі заманда жастардың ең білуге тиісті саласы компьютер, әрі сонда жұмыс істейтін программалар десек, оған қажетті білімді қайдан аламыз. Әрине орыс тілінде, кирильмен.Әр түрлі программалар бар, видеомен жұмыс жасайтын, музыкамен жұмыс жасайтын, фотомен, түрлі анимация т.т. Бұның бәрін білмесе жастар қатарынан кем боп қалады. Бұлардың бәрі ағылшын тіліндегі ақпаратта бар деушілер табылуы мүмкін, бірақ тіл білмейтін қазақ баласы одан не түсінеді. Ал енді орыстар ол программаларды орыс тіліндегі нұсқасын жасап, тіпті интернетке тегін көшіріп алатын етіп даярлап қойған. Байқайсыз ба, тегін. Әйтпесе түпнұсқада алатын болса бағасы удай, лицензионный дейді ғой, оған ауыл қазағының шашы жетпейді. Қазақстандағы бүкіл мектептер, мекемелер осы тегін ңұсқаны пайдаланып жүр десем қателеспеймін. Ауылдағы қазақ балалары осы орыс нұсқасындағы офистік программамен жазу жазып, презентация жасап үйреніп, фотошоппен суреттерін өңдеп, Адобе премьер, немесе Пинекль Студиямен видеоларын өңдеп мына компьютер деген құпиясы мол дүниенің қыр сырын игеріп жүр. Қайталап айтайын, бұның бәрі орыс программистері жасап берген дүниелер, кирильмен. Тегін. Енді ертен кирильмен қош айтыссақ, бұл дүниелердің бәрінен айрылып, өз отырған бұтамызды өзіміз кескендей болмаймыз ба. Орыстың тегін дискісі болмаса Майкрософттың лицензиялы дискісін алуға өз күнін зорға коріп отырған ауыл қазағының шамасы келмейді. Мысалы компьютердің жұмыс жасауына қажетті ХР немесе W7 не W8 дің лицензионный вариантын алу үшін нақты бағасын білмеймін, бірақ 500 доллардан кем ақша жұмсамайды, меніңше. Жоғарыда атап откен басқа программалардың да бағасы сол шамалас, бәлкім одан да қымбат. Әрі олар ағылшын тілінде. Қалай жұмыс жасауды ұғындыратын ақпараттары да сол тілде. Яғни тіл білмесең жұмыс істеу мүмкін емес. Ал орыс тілінде сол программалармен жұмыс жасауды ұғындыратын, жатық, айқын тілмен жазылған бірнеше кітап бар. Ауыл баласы программаны интернеттен кошіріп алып, сол кітаптарды оқу арқылы әлгі программаларды тәп-тәуір игеріп, кобісі сонымен тамағын тауып, бала-шағасын асырап жүр. Біреуі сурет түсіреді, біреу видеомен айналысады тойда, кейбіреуі музыканың минустарын жасап жүр. Ал енді Паскаль программасын да осы орыс нұсқасында үйреніп, прогаммист болып жүргендер қаншама. Осының бәрі, қайталап айтамын, кирильмен орыс тілі арқылы келіп жатқан ақпарат. Ал енді кирильден айрылса осының бәрінен айрылмай ма. Бүгінгі технология осы менің жазғандарымды бір минутта латын шрифіне аудара салатын шығар. Оған күмән жоқ. Бірақ әріп бір басқа, тіл бір басқа. Латын шрифтіне көшкен менің сөздерім ағылшынға түсінікті бола қалады деп ойламаймын. Сондықтан мың жерден латынға көшсек те тіл үйренбей батыстан ақпарат ала алмаймыз. Ал біздегі мына оқу жүйесінде ауыл баласы тіл біліп шығады деп және ойламаймын. Ал енді латынға көшуден басқа жол жоқ болса, онда Асекеңнің мектептен бастау керек деген ойын құптай отырып, біраз түзетулер енгізсем деймін.
    1. Мектепте бірінші сыныптан бастап латынша оқытсын деген ойы дұрыс емес. Олай болған жағдайда бала кирильден жоғарыда айтқан ақпаратты ала алмай заман көшінен қалып қалады. Бұдан шығатын жол, мектепте вариативті сабақтар деген бар. Мұғалім белгілі тақырыпқа программасын өзі жасап, материалын өзі даярлап сабағын жүргізеді. Қазіргі пайдаланып жүрген тақырыптары әрқилы. Бастауыштан бастап осы вариативті сабақ есебінен балаларға осы латын әрпін үйрете беру керек. Аптасына бір сағат, бір жылда 32-36 сағат. Ол үшін әрине латын әрпін бір жүйеге келтіріп, мұғалімдерге ұсыну қажет. Қалғанын мұғалімдер өздері ақ қатырады. Әр оқу жылының аяғынды сынақ тапсырып отырса сабақтың жауапкершілігі артады. Әрі мұны орыс қазақ демей барлық оқушыларға міндеттеген дұрыс.
    2. Латын әпі жүйеге түскен соң еліміздегі программистер бар күшін салып жоғарыда айтып кеткен программалар қазақ тілінде жұмыс жасайтындай етіп жасап шығару керек. Қажетті оқулықтар да қазақ тілінде шығуы қажет. Осылай, жан-жақты, тыңғылықты даярлықтан кейін ғана латыншаға қиналмай көшіп кетерміз. Бірақ кейінгі ұрпақ кирильмен шыққан бай мұрамызға қолы жетпей қалады-ау деген күдік бәрібір мазалай береді. Ылайым күдігім бекер болсын.

    Жауап жазу
  16. alaş 18 Мамыр, 2014, 15:42

    Абай кезіндегі ғаріп арапша яғни төте жазу болған, латын әрпімен болса, тек Қазақстандағы Қазақтарға емес,шетелдегі Қазақтарға да ынғайлы болады, айта кететінім Орыстар сіздерді яғни
    Қазақстандық Қазақтарды қатты жәншіп тастапты,орыс мықты, орыс керемт дегендей, менің сіздерге қатты жаным ашиды ж/е жүрегім аурады, ата мекеніме келгенде мундайды күтпеп едім…(көпке топрақ шашудан аулақпын, бірақ көбісі рухани тәуелсіз емес,өздері байкамайды)бұл мақала авторына 500% қосылам, ел намысын оятатын мақалаларыңыз көп болсын! Тек алға Қазағым! !!!

    Жауап жазу
  17. Алтай 27 Маусым, 2014, 01:13

    Аскар мен Серик КГБ нын солакай тыншылары шыгарсындар. Орыстардын СССР дин мираскор утлы болгандыктан 14 елге Болашакта ештеме толемеу ушин 1- болып тауелсиздигин жариялауын ел билмейди деп ойлайсындар ма? Халыкты алдап, адастырмандар. Орыс биздин атажауымыз. Туыстас украйндарды Кан какстакан иттер сени аяи ма?

    Жауап жазу
  18. Берік 1 Шілде, 2014, 00:33

    Нақты кесіп айтсам, тек Динараның сөзі дұрыс айтылды!!!Ал Қарабаев Диас деген жігітке көшсем, Диас сен алдымен өз тегіңді қазақтың тегіне ауыстыр, есіңде болсын сен ойнастан туылған бала секілді неге қазақтын қыздарына «акимак» деп сөлейсің, латын әріпінен бұрын қазақ тілін үйрен жаман қазақсымақ-жармес!!!Әріпті емес тілді-тілді қолға алыңдар, орыс тілін ресми тілден және атазаңнан алып тастау керек.Қазақтын жағдайын жасау керек!Латын әріпі қазақтарды пәтер жалдаудан құтқарады ма, жоқ әлде өкімет тарабынан латын әріпіне көшкен қазаққа тегін бапана береді ме? Бұтта трусы жоқ, ал сен шуба дейсің деп кеңес елінде нақты айтылған!!!Жаңаөзенде өзгеше ұлт мекемелерінің жағдайын жаксарту үшін қазақ қазақ баласына автоматтан оқ жаудырған, сонын бәрі бір колонияданқұтылып екінші колонияға көшүдің себебі емес пе?Табиғи байлықтар тек қазақ жеріндегі қазақтын калтасына түсүі керек, қазақ қазақ жерінде қожа емес гастербайтер болып жүр, ол менің сөзім рас.Мен істеп жүрген мекемеде жұмыс құжаттардын бәрі орыс тілінде толтырылады, егер де бір арыз немесе бір түсініктеме қазақ тілінде жазылса, жұмыстан шыгарып жібереді, ал тексерү келсе, қалтасына парасын толтырып алып саған қарсы сөз айтып кетеді.Солүшін қазақ қазақ еліде арраб еліндегідей қожа болу керек, өгеше ұлт өкілдерінен қорықпай және ұялмай беттеріне басып айту керек, өзгеше ұлттарды наразылығына қарамау керек, оларды ойласақ біз тағы 100жыл өз жерімізде бишара болып баспанасыз қаңғып жүреміз, сол үшін жоғарғылардығы қазақтардан өз үлесімізді талап етүіміз керек, ал латын әріпіне семіргеннен кейін көшугеде болады, ал қазыр біз өзгеше ұлт өкідерінің қазақ жеріндегі колониясынан құтылайық.Нақты айытқанда латын әріпіне қарын тойғансоң көшүді ойластырайқ қақаз бауырларым!Динара қазақтын жағдайын нақты кесіп талқылап айтып берді, осында қазақтын қыздарынан нағыз қазақтын болашағын ойлатын қазақтын азаматтары туылады!!!

    Жауап жазу
    • Арыстан 6 Шілде, 2017, 11:51

      Мәселе әріп ауыстыруда емес, алдымен Мәскеу отаршылдарынан қалған, әлі төбемізде отырған билікті ауыстыру керек. Балтық бой елдері, Молдавия латын әрпінде жүріп-ақ орысқа отар болған. Армян, Грузин, Абаб, Қытай өз төл жазуымен-ақ интернеттерге шығып отыр. Бұл қазақтың басын қатырудың кезекті қитұрғысы. Егер Қазақстандағы орыстілді басылымдарды да латынға көшірше бір жөн. Болмаса бұл тек қазақ қана кезекті ауыртпалық тартар нәрсе.

      Жауап жазу
  19. Санжар 13 Шілде, 2014, 01:19

    Макаланы окып шыктым барлыгы оте орынды 500% емес 1000 % косыламын .

    Жауап жазу
  20. Болат Абдибеков 16 Қараша, 2014, 17:12

    Если Р.К. перейдет на латын ,было бы хорошо. Я в школе изучали в 5- 7 классах немецкий язык ,как ин язык. Я свободно читаю и пишу на немецком ,это же почти латын.Только 42 казахских буков сделать внутри латыни с дух буков или с трех буков ,но не выходить от общих количеств буков.Тогда с интернетом тоже будет пользоватся хорошо. УЗБЕКИСТАН и ТУРКМЕНСТАН они перешли еше 1992.годах Я с руками и ногами за переход на ЛАТЫН,если ноги возмете за учет.

    Жауап жазу
  21. Сара 2 Желтоқсан, 2014, 16:43

    Латынға көшу, кезек күттірмес мәселе, сондықтан даурықпай латын әліпбиіне өту керектігін ұғынып, осы бастан мектептерде орыс, ағылшын тілдерімен қоса латын тілін де меңгере бастасақ нұр үстіне нұр болар еді.

    Жауап жазу
  22. Бота 24 Желтоқсан, 2014, 14:47

    Латын әліппиіне өтсек орысшылдықтан бір жола құтылар ма едік…. қазіргі кезде орыс тілдіміз дегенді мақтан көретіндер де көөп.

    Жауап жазу
  23. мейрім 12 Қаңтар, 2015, 18:46

    латын әріппесіне әлдеқашан көшу керек еді бірақ өстіп жүріп
    айтысып кешеуілдей ме деймін Бүрын латын әрпімен қазақ
    газеттері болғанын көзіміз көрген

    Жауап жазу
  24. Жора 20 Қаңтар, 2015, 15:02

    Мен осы мақаланы оқып отырып,таң қалдым.Біздің латын деп шулап журген эріпптерге елдің алдыңғы катарлы 101 мемлекеттер латын эріппесімен жазады.Оның ішінде Ағылшын,Неміс,Америка,италья,Австралия тағы басқа мемлекеттер.Менің түсінбейтінім неге біз осыдан қашамыз.Латын эліппесі элде қашан,халықаралық болғалы қай заман.Орыстар кирил эріппесінен көшпей,жалғыз өзі қалса,біз не сонда,олардың артынан ілесіп жүре береміз бе…………Қайран қазақ қашан адам боласың.Осы қалыңды,Алаштың арыстары көрмей кеткені,қандай жақсы болған.

    Жауап жазу
  25. Мұхамет Әлі Әнуарбек 19 Ақпан, 2015, 13:14

    Латынға көшіу өркениетке, озық технология ға бір қадам жақындау, сонымен бірге мемлекеттік тілдің жалпыласуына мүмкіндік береді. Оған ауысуды бүгіннен бастасақта ерте болмайды. Біз қашанға дейін жалтақтаймыз.
    Сонда ресейдің батпағына бірге батуымыз керекпе?

    Жауап жазу
  26. amanbai 24 Наурыз, 2015, 10:38

    Jasu kerek kop oilanbai kosh jure bara tuzeledi didgoi kazah bilmi damid baska ulttarga sili bolamiz orispen dos bolamiz brak ai balta kasimizda turadi

    Жауап жазу
  27. Dias 29 Мамыр, 2015, 22:25

    Avtorha qosilam. Biraq, aytarim bar.
    Maqalada birtalay jerinde latin TILI dep jazilipti. Sol jerlerdi latin ‘ALIPBIYI (ALFAVIYTI) dep jazuv kerek edi. Biz latin tiline kockeli jatqan joqpiz. Til – QAZAQ tili, latindiki tek aripter, tek bizdin’ tilge in’haylastirilhan.
    Misali, «…Ал қазір елдің бүкіл азаматтары латын тілінде еркін сөйлеп,жаза алады. … Мүмкін, латын тіліне өткен соң, кездессек, мен де енді онымен терезем тең сөйлесетін шығармын» degen jerleri bar maqalada.
    Latin TILInin’ ‘ozi ‘oli ’til, ol tilde qazir eckim, ec qaliq soylemeydi.

    Жауап жазу
  28. Арман 2 Тамыз, 2015, 21:47

    көшу қажет латын әріпіне кім не деседе заң қабылдап латын әріпі жақсы болар еді

    Жауап жазу
  29. ИБРАХИМ 3 Тамыз, 2015, 10:01

    КӨПТЕГЕН АЗАМАТТАРДЫҢ ПІКІРЛЕРІН ҚОЛДАЙМЫН . БІРАҚ БҮГІНГІ ТАҢҒА ДЕЙІН ҚАЗАҚ ТІЛІН ҚАЗАҚТАРДЫҢ ӨЗДЕРІ ҚОРЛАП ӨЗДЕРІ СОРЛАП КЕЛЕДІ. ҚАНДАЙ АМАЛ ЖАСАП ҚАЙ ӘЛІПБИГЕ ӨТСЕҢДЕ ОРЫС ТІЛІН РЕСІМИ ТҮРДЕ ҚОЛДАНУ КЕРЕК ДЕГЕН ІНДЕТТ МІНДЕТТІ ТҮРДЕ ҚОЛДАНЫСТАН БҮГІННЕН БАСТАП АЛМАЙ ЖАҚСЫЛЫҚ ЖОҚ. ЕКІНШІ НАЗАРБАЕВ АЗАНДА ҚАЗАҚША СӨЙЛЕСЕ ТҮС ҚАЙТА ОРЫСТАРЫҢ ҚАЗАҚША ҚҰРАН ОҚЙДЫ. БҮГІНГІ ТАҢДАҒЫ ІНДЕТКЕ АЙНАЛҒАН ТЕКСІЗДІК БІЗДІҢ ТҮБІМІЗГЕ ЖЕТЕДІ .БҰНЫҢ БӘРІННЕН ҚҰТЫЛУДЫҢ ТӨТЕ ЖОЛЫ ХАЛЫҚ БИЛІКТІ ӨЗ ҚОЛЫНА КҮШПЕН ТАРТЫП АЛУ КЕРЕК. ИЯ ЕҢ ҚАУІПТІСІ ҚАН ТӨКПЕУ ДЕГЕН ЖАЛҒАН ҰРАНДЫ ІНДЕТКЕ АЙЛАНДЫРДЫҚ .ҚАН ТӨГУ ӨМІРДЕГІ ӘДІЛЕТСІЗ БАСШЫЛАРДЫҢ КЕСІРІННЕН ТУЫНДАЙТЫН ЗАҢДЫЛЫҚ . ЕГЕР ЛАТЫН ӘЛІПБИІНЕ ӨТЕТІН БОЛСАҚ ҚАЗАҚТАР ЕКІГЕ БӨЛІНЕДІ СЕБЕБІ ЖАС ДЕҢГЕЙЛЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ЛАТЫНДЫҚТЫ ҮЙРЕНЕ АЛМАЙ САУАТСЫЗДЫҚТЫҢ БЕЛЕҢ АЛУЫ . ЕГЕР ҚАЗАҚ ХАЛЫҚЫ НАЗАРБАЕВТЫҢ АРБАУЫНА СЕНБЕЙТІН БОЛСА ҚОЙНЫҢДАҒЫ ӘЙЕЛІҢ ОРЫС БОЛСАДА ӘЙЕЛІҢ ЖӘНЕ БАЛАЛАРЫҢ ҚАЗАҚША САЙРАП ТҰРАР ЕДІ .ОСЫ ІНДЕТТЕРГЕ МІНДЕТТІ ТҮРДЕ ҚАЗАҚ ХАЛЫҚЫ ҰРЫНАТЫНЫН БІЛІП ӘДЕЙІ ЕЛДІ БЕТІМЕНЕН ЖІБЕРДІ ЕЛДЕ ҚАЗІР ЕГЕ ЖОҚ . ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ХАЛЫҚТАРДЫҢ КӨПШІЛІГІН БІР КҮНДІГІН ОЙЛАЙТЫН ДӘРЕЖЕГЕ БИЛІКТЕГІЛЕР ЖЕТКІЗДІ.

    Жауап жазу
  30. Ақиқат үні 26 Тамыз, 2015, 19:01

    Мен 66 ақыл-білімнен кенде емес кісіні, Берікті, мен ғойды, Динараны қостаймын. Қазақ тілін қадірлеу, осы тілде сөйлеу, ойлау, жазу қажет. Латын әліпбиі еш жақсылық әкелмейді, Егер сыпыра шуылдақ қостап, көніп, қабылдаса өкініш болады. Қазыбек Иса-көзі қарақты кісі, мүмкін оның да бір ойлағаны бар шығар. Шын жақсы мадақты да сынды да көтереді. Халық қазір бір күндік асын, жолын ойлайды, ел шаршаған, туған елінде бейшара болып жүр. Латынға көшкен соң баспана, жұмыс, табыс көктен құйылмайды. керісінше, интернет, бай кітапхана, мұрағат, татулық т.б. көзден бұл-бұл ұшады. Сызат түседі, қазірден орыс жаман деп жатырсыңдар. Әр елдің тарихында өзге ұлттан көрген қорлық бар. Бірақ қазіргі орыстың залым пиғылы жоқ. Әсіресе біздің елдегі орыстардың, олардың да мәселесі бала-шаға асырау, бейбітшілік. Қазақ елінің амандығын көздейді.Егер іште қыжыл болса оны сақтап жүре беруге болады, тек реті келгенде айтылсын. Буынсыз жерге пышақ ұрмайды.Ал бабалар мұрасын енді бір қалыпқа келтірдік, қазір көзі тірі жарықтықтарымыздың құнды мұрасы бар, соларды құртып алсақ, әліпби өзгертіп қыруар ақшаны желге ұшырып, қолды мұрынға тығып диуана болып қалу сонда болады. Рухы мықтылық-жақсы. Бірақ аш-жалаңаш, қолда білімі жоқ мәрттер мен асылдар қазір құлдың күнін кешеді.Олар және тобыр, санаулы емес.Сонда білімдісі бар, білмсізі бар, көсемі, шешені, наданы бар барлығының жағдайын ешбір көсем де шешен де жақсартып бере алмайды. Маңырап, көзі бозарып қасқырға жем болып құрып кетуге апарады бұл жаны ашымастың о бастап ойлап тапқан сұрқия яки ақша шашуды көздеген ашкөз,азғын жобасы.Айтақтаушы да көп, санасыз сорлы ертеңгі күнді де ұрпақты да ойламайды -ере береді.Делқұлы немесе мас секілді.Тіл-өмір, әліпби-тағдыр.Неменеге даурықтық, бұл аса маңызды мәселе. Арық сөйлеп, семіз шық деген. Лепіру, ұлт тағдырын азартқа салу, кім жеңеді деу-жындылық. Көп не демейді.»…Көпте ақыл жоқ. Ебін тап та жөнге сал» деген дана Абай. Латынсыз да таң атқан.Иә, халқын сүйген перзент санаулы болған, қазір де солай. Олар бірақ халқын сақтап қалған. Рас.Япыр-ай, өткенен сабақ алуға болады ғой, қашан ес кіреді? Қазір қарапайым халық сіңірі шыққан кедейге айналды.Ал бұлар қомпия береді осындай кеуде соғу, мықты сөйлеу өткен ғасырдың басында болған. Нәтижесінде зиялылардан айрылып қалдық. Мұраларының біразын құртып жіберді Қалған сол бір надандау қазақтан тараған ұрпақпыз қазір. Ең бір саналылар кетті.Қазір де бар асыл тұқымды, дана ойлы зиялы қазақтар.Ойлаңдаршы, қырқыс, даңғойлық немізді алған? Мәселенің ең үлкені де -қазақ тілі болып тұр ғой!Ұлт тағдыры шешілер тұста ар, ақиқат, екінші өмір,ұрпақ жайын безбендесек абзал.Ахаң да, Сәкен де -алаш азаматтары. Берік те Қазыбек те-алаш азаматтары.Ендеше, қазақ тілі, қазақ ұлтын сақтау, қазіргі бейшара жағдайдан шығару, бірлік үшін қайтпек керек деген ой бәрімізге ортақ, ағайын. Жүйелі сөз жүйесін тапса болғаны.Тірлікте қисын маңызды, ұраншылдық, жағымпаздық, өзімбілемдік опа бермегеніне тарих куә.

    Жауап жазу
  31. көк жал 5 Қыркүйек, 2015, 13:00

    Латын тіліне көшсек орыстарға жақпаиқаламыз деп оилаитын шығар?

    Жауап жазу
  32. ата 10 Қыркүйек, 2015, 17:19

    Бас десе құлақ дейтіндер орыстарға жағу-жақпауды нысанға алады әрине. Әңгіме негізінде қазақ тілінің болашағына қатысты. Латын болсын тіпті нұр-әліпби болсын бәрібір, өзгерте салғаннан жағдай түзелмейді, сондықтан шәуілдеудің керегі жоқ.

    Жауап жазу
  33. адайбек 12 Ақпан, 2016, 21:54

    тилим,тилим деп шырылдайсындар,ол не истеп жатсындар! тилге куштар болу ушин ол тилден алатын акпарат мол болу керек! ким кимди агылшын ,кытай тилин уйрен деп зорлап жатыр.?мэжбурликтен уйренип жатыр.*google*-ден бир созди казах тилинде. териниз.орыс тилинде 1000000 жауып шыгады.казах тилинде ооо! тил тек айтыс айтып, жыр жырлап шапан киюге керекпе сонда! тилде изденген адам сусындайтын акпарат мол болу керек! сонда сенинг тилине журт жерик болып,уйренуге ынталы.айналып мылжын мен бэдик создерди жаза бергенше гылыми акпараттарды казах тилине аударуды молайту керек.жанадан соз ойлап табудыда кою керек, алемдеги

    Жауап жазу
  34. конырат 12 Ақпан, 2016, 21:59

    латын откен урпак 20-30 жыл колеминде сауатсыз калады! ойткени бугинги таннын озинде казах тилиндеги акпарат китаптар маз емес. он жылдансон латында окыган бала оганда зар болады

    Жауап жазу
  35. ардан 19 Ақпан, 2016, 18:53

    Latin aripin qoldaimin.
    Латын əрібін қолдаимын
    كۇنەجازۋدا جاقسى

    Жауап жазу
  36. куралай 18 Наурыз, 2016, 09:17

    Казак казак болып калуы тиыс

    Жауап жазу
  37. Қыпшақ 18 Наурыз, 2016, 10:48

    Қазақ қазақ болып қалуы үшін осы әліпби қалуы керек. Қазақ тілі деген жалған намысты желеу етіп, оралмасқа өтіп кететініңді неге ойламайсың, ХАЛЫҚ?Латынға өту-соңғы оқпен тексеріп ату-өлсе де өлмеген шығар деп. Сонымен қазақ та құрдымға кетеді.Бәрінен айрылады.Қоңырат бауырым жөн айтасың. біздің жастар да оқығандар да онсыз да мәңгүрт. Енді мына сынақты көтерер қауқар ешкімде жоқ. ҰБТ, 12-жылдық оқу, 3 тілділік, ағылшын тіліне басымдық, қазақ тілін қолданбау, үйренбеу, іс жүзінде шеттету,тығырық, экспо, сайлау, жәрдемақы мен зейнетақы деген садақаларға көз аларту…осының өзі ауыр сындар. Латын соның бәріне нүкте қойып, мәңгіілк мәңгүрттер еліне о дүниеге жіберер тегін билет.

    Жауап жазу
  38. Жанбек 25 Шілде, 2016, 20:26

    Ертең орыстар, басқа да славяндар және қырғыз, түрікмен сияқтылар латынға көшіп кетіп, кириллицаны жекешелендіріп алатын шығармыз, мына түрімізбен.Болгарлар, украиндар, югослав нәсілділер ойланып отыр. Бұлардың қай-қасысы да кириллицаның иесі өзіммін деп санайды.Әйтпесе, әлдеқешен-ақ латынға өтіп кеткен болар еді.

    Жауап жазу
  39. Ойпырмай 8 Қыркүйек, 2016, 07:56

    Латынға көшуге қарсылық танытып, фамилиясындағы «ов»-тан айрылмай отырған Мұхтар Шаханов бастаған топ кирилицадан айрыла ма екен?!

    Жауап жазу
  40. дұрыс сөз 13 Желтоқсан, 2016, 11:09

    Латын керек емес, мына латынша жазылған сөздерді оқимын деп отырдым кібіртектеп. Ақпараттың көбін орыс тіілінде алып отырсыңдар, орыстіліне қарсы шығып отырғандар Американы қолдап отырғандар. Бірде бір дұрыс инженер жоқ кәзір бізде, инженер жоқ ел дұрыс дамымайды! Мысалға инженерлердің елі Корея мен Жапония қандай дамып отыр, жоқтан бар жасап. Ал біздің осы жазып отырған адамдардың көбі гуманитарлық біліммен отырғандар, үлгі тұтатындары әншілер, бишілер деп ойлаймын! Бұл жерде кирилицадан бас тартқызу арқылы орыстармен бізді керістермекші болып оытрған Жаулар бар сияқты ҚАЗАҚТЫҢ мүдессін қодаған болып өтірік! Латын тіліне көшсек автоматты түрде біз надандардың қатарына қосыламыз оны оқып үйренгенше ! Ал сол латынға Ауысқан елдердің оңып отырғанын көрген жоқпын, гүлденіп жатқанын көрген жоқпын! Иә дамып жатыр жайлап бірақ ол заман ағысы ел болғасын өмір сүреді . Мәселе қайтып өмір сүріп жатыр сол Ресейге өздері жамандаған, қаңғыа барып нәпақа тауып елдерін асырып жүр! бәрі шетінен сауатсыз! Орыс жаман анау жаман деп отырып Қытайға жем болмайық ағайын! Қара қытай қаптаса орысқа әке дейсің деген сөз бер Ол сөздер бекер айтылмаған! Басты қауіптің сол жақтан келетінін білген баяғы шалдар! СЕНДЕР МЫНАЛАРЫҢМЕН ҚАЗАҚТЫ ЕКІГЕ БӨЛЕЙІН ДЕП ОТЫРСЫҢДАР! Қазір неге Қытайға оқуға көп шақырып кетті? Арзан, сапалы оқу дейді қайдағы! Ар жақтарында қазаққа қытайша оқытып, өздері сол оқыған қазақтар арқылы жайлап кіріп алмақшы деп ойлаймын мен! Он жерден айтасаңдар да, біз аз елміз өте аз елміз Бізді Қытай осылай керісіп жүргенде екіге бөлініп жұтып қояады ағайын! Сл кезде бас қайғы болып жүрмесін! Олар орыстан қорқады! Және де біздерді сол орыстардан бөлуге Америкадан бәрі бастап күш салады! Көршімен тату тұрған жақсы Ағайын! ҮЙРЕНІСКЕН ЖАУ АТЫСПАҚҚА ЖАҚСЫ ДЕГЕН! ЖӘНЕ ДЕ ОСЫДАН ОНШАҚТЫ ЖЫЛҒА ҚАРАҒАНДА ҚАЗАҚТАРДЫҢ КӨБІ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ ЖӘНЕ БАРЛЫҚ СЛАДАДА ДА ҚАЗАҚ ТІЛІ ДАМЫП КЕЛЕДІ ОНЫ КӨРІП ОТЫРМЫЗ СОНДЫҚТАН ОЛ ОЛАЙ ЕМЕС ДЕП БАЙБАЛАМ САЛУДЫҢ ҚАЖЕТІ ЖОҚ! УАҚЫТЖАЙЛАП БӘРІН РЕТТЕП ЖАТЫР ӨСІП КЕЛЕ ЖАТҚАН БАЛАЛАРДЫҢ ҰЛТТЫҚ СЕЗІМІ СІЗДЕРДІҢ МЫНА ӨТІРІК СЕЗІМДЕРІҢІЗДЕН КӨП АРТЫҚ! ОРЫСТІЛІ ЖАЙЛАП ЖАЙЛАП ЫСЫРЫЛЫП ҚАЛАДЫ КӨРЕСІҢДЕР!
    Ал енді Мықты болсаңдар осы көкіп отырғандар Мәскеуге барып инженерлік ұшқыштық білім беретін жоғарғы оқу орындарына барып оқуға түсіп көріңдерші ! оған көбіңнен білімдерің жетпейді! Босқа отырып көкіп әңгіме айтқанша, Балаларыңды орыстың инженерлік оқуларына беру керек! ертең сол балалардан атақты инженерлер шықсаң неше түрлі инженерлік техникалық жаңа заттар ойлап табатын міне сол айтатын нәрсе! АЛ МЫНА АЙТЫП ОТЫРҒАНДАРЫҢ БОС ӘҢГІМЕ! БӨЛМЕҢ ҚАЗАҚТЫ! ӨТІРІК ӘҢГІМЕ АЙТПАҢ ЛАТЫНДЫ ҚОЛДАМАҒАН ҚАЗАҚТЫ ҚОЛДАМАҒАН ДЕП! ШАЙНАМАҢ!

    Жауап жазу
  41. ерлан 7 Қаңтар, 2017, 00:56

    Латынға көшу далбаса тупизм, ақымақтық.Онсызда шала дәрмен қазақ тілін ешкімге қажет қылмау деген ой.Кім айтты саған латынға көшсең құлпыра гүлдене тісесің деп?Қытай,Жапон Корей,Үндістан,Израйль,араб елдерінің екі-ұшеуң латынсыз қарыштап дамуда.Ал латынға көшкен Түркіменстан;Азербайжан,Өзбекстан,Молдова несімен озық.Қазыр онсызда қазақ тілінде шығатын газет-журналдарды ешкім оқымайды.Ал латынға көшсек халых 100 пайыз орыс баспасөзіне өтеді

    Жауап жазу
    • Арыстан 6 Шілде, 2017, 11:36

      Жөн сөз! Қазаққа екеуі де жат. Ақыр жазу таңбсын ауыстырсақ, асықпай Көнетүр жазуын тірілту керек. Болмаса ертеңдері биліктің » қытайшаға көшеміз» деуі ғажап емес.

      Жауап жазу
  42. Дидар 12 Мамыр, 2017, 22:34

    Aqiqat uni sonda siz orystardy bekerge jamandaid dep oilaisizba. Bile bilseniz qazirgi orysyn ne buryngy orysyn ne olar bizdin ata jauimizdin urpaqtary. Bizdin halqymyzga abden qorlyq korsetken ulttyn urpaqtarynyn oz elimizde rahattanyp omir surip jatqany keibireulerdin jandaryna qatty batatyn shygar. Sondyqtan orysty jamandady dep qynjyla bermeniz. Biz oz qazagymyzdy oilau kerekpiz. Al latyn alipbine koshude turgan nendei kemshilik bar

    Жауап жазу
  43. Дидар 12 Мамыр, 2017, 22:53

    Oz basym Reseige de Qazaqstandagy orys ultinin okilderinede qarsymyn. Sizder buryngy orystarmen qazirgi orystardin pigildary basqa deisizder. Men ushin olardyn bari birdei. Orystar qazaqtyn kemshiligin aityp jamandasa orys arqashan duris isteid deisinder. Al ozine talai zorlyqpen zombylyq korsetken halyqty jamandai beredi demeksizderma sonda. Bauirlar qansha zaman otse sonsha zaman oter. Baribir zhurekke salyngan auir zhara eshqashanda onailyqpen qaitpaidy

    Жауап жазу
  44. Қолқоюсыз 6 Шілде, 2017, 11:41

    Жөн сөз! Қазаққа екеуі де жат. Ақыр жазу таңбсын ауыстырсақ, асықпай Көнетүрк жазуын тірілту керек. Болмаса ертеңдері биліктің «қытайшаға көшеміз» деуі ғажап емес.Латын әрпіне көшуге А.Байтұрсынов бастаған Алаштықтар да қарсы болған 1926 ж. Бакудегі сиезде. Сонда олар да «ұлт мүддесіне қарсы болды» ма!?

    Жауап жазу
  45. Қолқоюсыз 6 Шілде, 2017, 12:59

    Экономика тығырыққа тіреліп,халықтың жағдайы шатқаяқтап тұрғанда,бәрі жетісіп,латынға өту ғана мәселесі тұрғандай өзеуреуімізге жол болсын.әзер дегенде қазаққа айналып,енді-енді қазақ тілі оқырмандары көбейіп,қазақ тілділер басым бола түскен тұста,біреулерге ұнамай қалып,қазақты қайтадан артқа,қараңғылыққа сүйремек мүдде жатқан жоқпа?осы әріптерімізбен қазақтың жуан-жіңішкелі қаріптермен жазылатын сөз құрамын толық қамтитын,қалғаны дұрыс.латынмен ежіктеп,әріптеп,буындап қай кезде оңалмақпыз.тоқсан пайыз миымызды ауыстырмаса,қата жазып,қате оқып,көз майымызды тауысып,қайтадан партаға отырайық.анау да өтті,мынау да өтті деп,көштің соңынан жүгіре бермей,әкетіп бара жатқан қандай қажеттілік?

    Жауап жазу

Пікір жазу

Сіз не дейсіз?
*